پرسش: آیا می‌توان میان شهادت سوم از جهت اعتقادی و از جهت فقهی تفکیک قائل شد؟ بدین معنا که در حوزه عقاید، به وجوب شهادت سوم ملتزم باشیم، اما در فقه، یعنی در تشهد نماز، تنها به دو شهادتِ توحید و رسالت اکتفا کنیم و شهادت سوم را واجب ندانیم؟ پرسش دوم: اگر کسی به وجوب شهادت سوم معتقد باشد، اما در تشهد نماز آن را ذکر نکند، خواه از روی عمد و خواه بر اثر عادتِ زبان که به ترک آن خو گرفته است، حکم چیست؟
۱. وظیفه اعتقادیِ شهادت سوم و وظیفه فقهیِ انجام نماز، دو وظیفه مستقل هستند، نه یک وظیفه.
۲. با این حال، میان این دو وظیفه، وحدتی وجود دارد که در یکی از ابعاد نماز قابل تفکیک نیست.
۳. برای روشن شدن مطلب، باید ابعاد سه‌گانه نماز را توضیح داد:
بُعد نخست:
اصل وجوب نماز.
اقرار به وجوب نماز، از ارکان اعتقادی دین است و انکار آن موجب خروج از دین می‌شود.
بُعد دوم:
انجام و اقامه نماز.
این بُعد از فروع دین است. ترک آن انسان را از دین خارج نمی‌کند، هرچند از بزرگ‌ترین گناهان کبیره به شمار می‌آید.
بُعد سوم:
محتوا و مفاد نماز در گفتار و کردار.
نماز از آغاز تا پایان، چه در اذکار و چه در افعال، سراسر دارای مفاد اعتقادی است؛ از تکبیرةالاحرام، قرائت قرآن، تشهد، اذکار رکوع و سجود گرفته تا قیام، استقبال قبله، رکوع و سجده که همگی اظهار خضوع و بندگی در برابر خداوند هستند و معنایی کاملاً اعتقادی دارند.
بنابراین:
در نماز هیچ جزئی وجود ندارد که فاقد محتوای اعتقادی باشد؛ بلکه همه اجزای آن جلوه‌ای از عقیده و ایمان‌اند.
تشهد نیز به عنوان بخشی از نماز، بیانگر اقرار به عقایدی است که هویت دین اسلام بر آنها استوار است.
در نتیجه، بُعد سوم نماز، یعنی مفاد و معنای اقوال و افعال آن، کاملاً اعتقادی است و همین بُعد، با وظیفه اعتقادیِ شهادت سوم، وحدت و پیوند ناگسستنی دارد؛ ازاین‌رو، میان آن و وظیفه شهادت سوم در تشهد نماز جدایی وجود ندارد.
۴. افزون بر این، نماز دارای بُعد چهارمی نیز هست:
بُعد چهارم:
اجزای عبادی نماز.
اجزای نماز، «جنس» ماهیت نماز هستند، نه عبادت‌هایی که از نماز منشعب شده باشند.
رابطه میان ماهیت نماز و ماهیت اجزای آن، رابطه «نوع» و «جنس» است؛ بدین معنا که ماهیت نماز، یک ماهیت نوعی است که از ترکیب ماهیت‌های بالاتر (اجناس عبادی) پدید آمده است.
ازاین‌رو:
اجزای نماز از نظر ماهوی، فرعِ نماز نیستند؛ بلکه خود نماز از آنها پدید آمده است.
بنابراین، تشریع تکبیر، ذکر خدا، رکوع، سجود و قرائت قرآن، از نظر رتبه تشریعی، مقدم بر تشریع خود نماز بوده است و نماز از مجموعه این عبادات اعتقادیِ پیشین ترکیب یافته است.
۵. این بُعد چهارم نیز بر همان وحدت میان وظیفه اعتقادیِ شهادت سوم و وظیفه فقهی آن در نماز دلالت و تأکید دارد.
۶. همچنین نباید از دلالت آیه شریفه زیر غفلت کرد:
﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا﴾
علامه بحرالعلوم و نیز آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی تصریح کرده‌اند که در دلالت این آیه بر همراهی و اقتران سه شهادت در هویت کامل دین، اتمام نعمت و تحقق رضایت الهی، تردیدی وجود ندارد؛ ازاین‌رو، هویت دین اسلام بر اساس این آیه، هویتی سه‌شهادتی است.
پاسخ پرسش دوم
۱. حکم ترک شهادت سوم در تشهد نماز، تابع تقلید یا اجتهاد مکلف است.
۲. بنابراین، اگر مکلف بر اساس تقلید یا اجتهاد خود، به وجوب شهادت سوم در تشهد نماز علم داشته باشد، در صورت ترک عمدی آن، وظیفه‌اش حکم به بطلان نماز است.
۳. اما عادت زبان و دشواری ترک آن، عذر شرعی برای ترک شهادت سوم نیست؛ بلکه لازم است انسان با تمرین، زبان و حافظه خود را به ذکر آن عادت دهد.
۴. اما در نماز جماعت، اگر نظر فقهی امام جماعت و مأمومان درباره شهادت سوم در تشهد متفاوت باشد، این اختلاف به صحت جماعت آسیبی نمی‌رساند؛ زیرا همه فقها بر این امر اتفاق دارند که اختلاف امام و مأموم در غیر ارکان نماز ـ مانند طهارت، وقت، قبله، نیت و دیگر امور غیررکنی ـ موجب بطلان یا اختلال در صحت نماز جماعت نخواهد شد.