شعائر حسینی

(بصیرت‌های عاشورایی 3)
(روی‌کرد و سیرۀ تاریخی آقا بزرگ تهرانی و مراقبت از حقایق دینی)
(استبعاد‌های عقلی و اجتهاد‌های ظنی و غیر‌یقینی و استحسان‌های بی‌قاعده در مورد تاریخ و وقایع تاریخی)

آقا بزرگ تهرانی (قدس‌سره) می‌گوید: «إذ العقل والاجتهاد والرأي والاستبعاد معزولات في استنباط القضايا التأريخية ، والحکم بالوقوع واللاوقوع ليس إلا من وظائف تلك الکتب ، فترك الرجوع إليها ظلم عليها وعلينا بتضيیع حق حکومتها وتفويت ما نستفيده منها؛ …‌زیرا عقل و اجتهاد و استبعاد در استنباط‌های تاریخی کار‌آمد نیست و با استفاده از عقل و اجتهاد و استبعاد نمی‌توان به وقوع یا عدم وقوع حادثه‌ای حکم کرد. حکم به واقع شدن یا واقع نشدن حادثه‌ای ممکن نیست مگر با رجوع به کتب تاریخی. پس ترک کتب تاریخی و مراجعه نکردن به آن‌ها، هم ظلم به آن کتب است و هم ظلم به خود شخص است. آری، مراجعه نکردن به آن کتب ظلم به آن کتب است، زیرا حق آن کتب رجوع به آن‌ها و استفادۀ از آن‌ها‌ست و ظلم به خود ما‌ست، زیرا با ترک آن‌ها، از حظ علمی‌ای که با رجوع به آن‌ها، به‌دست می‌آوردیم، محروم می‌شویم.»
آن‌چه در کلام آقا بزرگ تهرانی آمده‌است روشی مهم در تحریر تاریخ و بررسی قضایای تاریخی است و ما کلام ایشان را بررسی می‌کنیم:
1. مطلب مهمی که ایشان به آن اشاره کرده‌است اعتماد بر کتب و مصادر تاریخی است، نه اعتماد بر استحسان‌ها و استبعاد‌های ظنی، استحسان‌ها و استبعاد‌های ظنی‌ای که برخی بر‌اساس آن‌ها و با اعتماد به آن‌ها، برخی وقایع تاریخی را انکار می‌کنند.
2. آری، [در بررسی‌های تاریخی، باید از ظن و گمانه‌زنی‌ها دوری کرد و با صرف مستبعد بودن چیزی، به عدم وقوع آن حکم نکرد]، زیرا با ظن و گمان و استبعاد و استحسان به تاریخ و وقایع تاریخی نمی‌توان احاطه پیدا کرد و به وقوع یا عدم وقوع حادثه‌ای حکم کرد.
3. تاریخ تمدن و فرهنگ است و تحریر و تبیین و بررسی آن بر علوم و دانش‌های فراوانی بستگی دارد و با نظرات ظنی و وهمیِ بر‌خاسته از هوا و هوس‌ها نمی‌توان آن را بر‌رسید.
آقا بزرگ تهرانی (قدس‌سره) در‌بارۀ اخبار ضعیف و تولد تواتر از آن‌ها یا امری ضروری بودن آن‌ها می‌گوید: «وتلك الأخبار وإن كانت مضطربة من جهات وكل واحدٍ منها مخالف مع غيره في الخصوصيات ولا يتجاوز بالنسبة الى خصوصياته عن حد أخبار الآحاد ولا تثبت واحدة من تلك الخصوصيات ولا يترتب عليها أثر ابداً، لكن يرى كل واحد منها مشاركاً مع غيره في الدلالة مطابقة أو التزاماً على وقوع … شيء …….، فهذا المضمون الذي يدل عليه كل واحد من تلك الاخبار البالغة حدّ التواتر يكون متواتراً معنوياً ، فيثبت به … الشيء المنقوص المجهول عينه لنا ، كما ثبت قرآنية ما بين الدفتين بتواتره .
ومن هذا التواتر المعنوي يحصل العلم الضروري لكل من خلت ذهنه عن اعتقاد خلافه ، ولو لم يجد من تلك الاخبار ما بلغ حد التواتر فلا محالة يجد فيها من الأخبار المعتبرة عدة يقطع بصدور واحد منها لا بعينها عن المعصوم (ع) فيصير المضمون الأخص الذي هو مشترك فيه من مداليل تلك العدة مقطوعاً صدوره عن المعصوم (ع) فيقطع بصدور الأخبار؛ آری، گزارش‌های تاریخی در مقایسۀ با هم‌دیگر مضطرب و با هم نا‌سازگار‌ند. هر گزارشی خصوصیاتی را برای واقعه‌ای ذکر می‌کند و گزارش دیگر خصوصیاتی مخالف و نا‌سازگار با آن را و در‌نتیجه گزارش خصوصیات از حد خبر واحد فرا‌تر نمی‌رود و خصوصیتی [به‌صورت یقینی یا اطمینانی] اثبات نمی‌شود. ولی با چشم‌پوشی از گزارش خصوصیت‌ها و جزئیات، باید توچجه داشت که گزارش‌های مختلف و متعدد در وقوع اصل واقعه‌ای با هم متفق‌اند و با هم در گزارش اصل واقعه، اختلافی ندارند و با دلالت مطابقی با با دلالت التزامی بر وقوع آن واقعه دلالت می‌کنند. پس جزئیات و خصوصیت‌های هر واقعه‌ای با خبر واحد گزارش شده‌است، ولی اصل آن واقعه با خبر متواتر. اخبار و گزارش‌های متعدد تواتر معنوی را به وجود می‌آورند و با متواتر بودن گزارش‌ها، اصل واقعه برای ما ثابت و وقوع آن محرز می‌شود، همان‌طوری که وحی بودن قرآن کنونی، قرآنی که ما‌بین‌الدفتین است، با تواتر اثبات شده‌است.
با تواتر معنوی، هر شخصی که ذهنش از اعتقاداتِ خلافِ آن گزارش‌ها پاک است، به محتوای آن اخبار یقین می‌کند. البته اگر گزارش‌های مختلف و متعدد در‌بارۀ واقعه‌ای به حد تواتر نرسد، باز در بین آن‌ها، گزارش‌ها و اخبار معتبری وجود دارد که از معصوم صادر شده‌اند و در‌نتیجه مضمون اخص در بین اخبار و گزارش‌ها مقطوع و یقینی خواهد بود. به سخن دیگر، اگر گزارش‌های مختلف و متعدد در‌بارۀ واقعه‌ای به حد تواتر نرسد، دست‌کم برخی از اخبار در آن باره معتبر بوده و از معصوم صادر شده‌است و اگر عین الفاظ معصوم نیز نقل نشده باشد، مضمون آن نقل شده‌است.

در‌نتیجه برخی از گزارش‌ها در آن باره قطعاً صحیح است و در‌نتیجه مضمون اخص از بین آن گزارش‌ها قطعاً صحیح و برای شخص یقینی خواهد بود، [زیرا سخن معصوم یا همان مضمون اخص است یا مضمون اخص را شامل می‌شود].»
تبیین کلام و روش ایشان در چند بند ارائه می‌شود:
اول. ملاک و معیار حصول علم و یقین و آلی بودن آن با ملاک و معیارِ حجیتِ خبرِ واحد و آلی بودن آن متفاوت است، همان‌طوری که حجیت قطع با حجیت ظن معتبر متفاوت است. حجیت علم و یقین و قطع تکوینی است، ولی حجیت ظن معتبر اعتباری و بر‌اساس قانون است. و این نکته‌ای مهم است که مورد‌غفلت بسیاری از افرادی که در این باره بحث می‌کنند قرار می‌گیرد.
علم و یقین یا اطمینان تکوینی از چند راه به‌دست می‌آید:
راه نخست: از راه انباشته شدن قرائن و شواهد به‌لحاظ کمی و کیفی؛ هر قرینه و شاهد و دلیلی به‌لحاظ تکوینی اثری دارد و وقتی شواهد و قرائن و دلایل به‌لحاظ کمی، زیاد و به‌لحاظ کیفی، دال و کاشف باشد، علم و یقین یا دست‌کم اطمینان را همراه خواهد داشت. علم‌آور یا اطمینانی بودن این قرائن و شواهد تکوینی است و ارتباطی با اعتباریات ندارد.
[در توضیح یاد‌شده، سه تعبیر به‌کار رفته‌است: «کمیت قرائن و شواهد»؛ «کیفیت قرائن و شواهد»؛ «تراکم و انباشته شدن قرائن و شواهد».] «کمیت قرائن و شواهد» به تعداد آن‌ها در خارج و در واقعیت مربوط است و «کیفیت قرائن و شواهد» به حیثیت کشفی آن‌ها و این حیث کشفی حیثی تکوینی در قرائن و شواهد و امری ذاتی برای آن‌ها‌ست و به اعتبار و عدم اعتبار ربطی ندارد. «تراکم و انباشته شدن قرائن و شواهد» نیز امری تکوینی و غیر‌اعتباری است که با بالا رفتن کمیت و کیفیت آن‌ها، رشد می‌کند و بالا می‌رود، یعنی وقتی عامل کمی بالا‌تر رود و عامل کیفی قوی‌تر شود، تراکم و انباشت نیز افزون‌تر می‌شود.
راه دوم: راهِ دیگرِ حصولِ تکوینیِ علم و یقین و اطمینان ممتنع بودن تواطؤ و توافق ناقلین با هم‌دیگر بر نقل کذب و دروغ است. اگر واقعه‌ای را چندین نفر نقل کنند و هم‌دستی و دسیسه‌چینی و توافق بر کذب و دروغ از سوی ناقلین محتمل نباشد، در این صورت اخبار منقوله موجب علم و اطمینان خواهند بود. ممتنع بودن تواطؤ و توافق بر کذب یا به‌خاطر دور بودن و بی‌خبر بودن ناقلین از هم‌دیگر است یا به‌خاطر ممکن نبودن نقل آن‌ها از هم‌دیگر است یا به‌خاطر ممکن نبودن توافق تصادفی است یا به‌خاطر نداشتن انگیزه بر دروغ‌گویی است.
دوم: در هر دو ملاک و مناطِ برایِ حصولِ علم و یقین و اطمینان (تراکم کمی و کیفیِ قرائن و امتناع تواطؤ و توافق بر کذب) گاهی تراکم و انباشتِ کیفی بسیار قوی می‌شود و در‌نتیجه عامل کمی دارای اهمیت قلیل خواهد بود و نیاز به عامل کمی کاهش خواهد یافت. در این صورت، از اخباری که به‌لحاظ کمی به حد تواتر نرسیده‌اند، علم و یقین یا دست‌کم اطمینان حاصل می‌شود. این نکته مورد‌توجه آقا بزرگ تهرانی (قدس‌سره) قرار گرفته‌است: «بل قد يحصل العلم بالجامع أيضاً في عدة أخبار قليلةٍ جداً غير بالغةٍ حد التواتر ولا قربه مع اختلافها في الخصوصيات إذا عُلِم إجمالا بصدور واحد غير معين من تلك الأخبار عن الإمام المعصوم؛ حصول علم و یقین منحصر به تواتر نیست و در صورتی دیگر نیز ممکن است به وقوع جامع [اصل واقعه] علم و یقین حاصل کرد و آن زمانی است که واقعه‌ای نه با تواتر، بلکه با چندین خبر واحد نقل شده باشد، ولی ما بدانیم که یک یا چند خبر از آن اخبار از امام معصوم (علیهم‌السلام) صادر شده‌است.
سوم: دو مناط و ملاکِ حصولِ علم و اطمینان در گروِ دو مکانیسم است: الف. تتبع و فحص کامل؛ ب. تأمل و تدبر عمیق و در‌خور.
چهارم: دو ملاک و معیارِ گفته‌شده برای حصول علم و اطمینان یا برای حصول تواتر [مشکک و دارای مراتب است و] گاهی به‌لحاظ کیفی، چنان قوی می‌شود که نه‌تنها علم و یقین را به همراه دارد، بلکه مفاد آن امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر می‌شود و ضروری بودن یک مسئله بالا‌ترین حد علم و یقین و امری فوق تواتر است. این مسئله حقیقتی علمی و دینی و مسئله‌ای خطیر و بسیار پر‌‌بها و با‌اهمیت است که مورد‌توجه محقق بزرگ، آقا بزرگ تهرانی (قدس‌سره) قرار گرفته‌است.
آری، این حقیقتی علمی و دینی و مسئله‌ای خطیر است و غفلت از آن یا کم‌بها و کم‌ارزش شمردن آن و مراجعه نکردن به کتب معتبر تاریخی و زندگی‌نامه‌های معتبر تضییع حق این کتب و نیز تضییع حق خود شخص است و موجب می‌شود حقایق دینی بسیاری فهمیده نشوند و پوشیده بمانند و در‌نهایت از‌بین بروند، حقایق دینی‌ای که قطعی هستند و مورد‌شک و شبهه نیستند.
آن‌چه گذشت منهج و سیرۀ آقا بزرگ تهرانی (قدس‌سره) است و ما در قبل اشاره کرده‌ایم که منهج بسیاری از علما و بزرگانِ متقدمِ امامیه نیز همین است، علما و بزرگانی مانند شیخ مفید و سید مرتضی و شیخ طوسی و شیخ کلینی و شیخ صدوق و شیخ طبرسی و… (قدس‌الله‌اسرارهم)، بلکه می‌توان گفت این منهج منهج علمای بزرگ فریقین است.

پنجم: در برخی صور، پژوهش‌گر در تاریخ و کتب تاریخی و زندگی‌نامه‌ها در تفاصیل و جزئیات وقایع با اختلاف بسیاری رو‌به‌رو می‌شود و بر‌اساس گزارش‌های تاریخی، نه به وقوع جزئیات یقین یا اطمینان می‌کند و نه وقوع جزئیاتی خاص را محال و نا‌ممکن می‌یابد. به سخن دیگر، تراکم کیفی و کمی اخبار و گزارش‌های تاریخی در‌بارۀ جزئیات یقین‌آور یا اطمینان‌بخش نیست و پژوهش‌گر به‌صورت تفصیلی به وقوع جزئیات یقین نمی‌کند. در این فرض، هر‌چند علم تفصیلی‌ای وجود ندارد، علم اجمالی به وقوع یکی از جزئیات محقق است. هر‌چند اخبار و گزارش‌های تاریخی در‌بارۀ جزئیات یک واقعه مختلف و با هم نا‌سازگار است، پژوهش‌گر می‌داند یکی از این گزارش‌ها صحیح و مطابق با واقع است. و چنین علم اجمالی‌ای ثمره دارد و لازم است مورد‌توجه محققین در پژوهش‌های تاریخی و دینی باشد.
پنجم: لازم است کسی که در تاریخ و کتب تاریخی و زندگی‌نامۀ افراد تحقیق و پژوهش می‌کند، در مفاد اخبار و گزارش‌های تاریخی دقت کند و جهات اشتراک آن‌ها را بیابد و بر آن‌ها تأکید کند. جهت مشترک بین گزارش‌های تاریخی ممکن است مضمون مطابقی گزارش‌ها یا مضمون التزامی قریب یا حتی بعید آن‌ها باشد. گاهی پژوهش‌گر جهت مشترکی بین اخبار و گزارش‌های مختلف نمی‌یابد، ولی بر‌اساس قرائن و شواهدی، به صحت یکی از گزارش‌ها، علم اجمالی حاصل می‌کند. به سخن دیگر، هر‌چند همۀ طرق ضعیف‌اند و جهت مشترکی نیز ندارند، بر‌اساس دلایلی، پژوهش‌گر یقین می‌کند یکی از گزارش‌ها صحیح است.
هفتم: از سویی، آشفتگی ذهن محقق و پژوهش‌گر و آشنایی او با آرای مختلف و نظرات متشتت و دید‌گاه‌های متناقض و اقوال متضارب اثری ایجابی و مثبت دارد و موجب دقت‌نظر و تحقیق و پژوهش بیش‌تر می‌شود و از سوی دیگر، اثری سلبی و منفی دارد و موجب می‌شود محقق و پژوهش‌گر همۀ قرائن و شواهد را در نظر نگیرد و در‌نتیجه از قرائن قوی غفلت کند. این سخن قابل‌مقایسه است با سخن میرزای قمی (رحمه‌الله) در‌بارۀ آشنایی مجتهد با انظار و اقوال مختلف. ایشان می‌فرماید مشغول شدن مجتهد به اقوال مختلف و غور در آن‌ها موجب می‌شود در تبادر معانی و صحت معنای متبادر‌شده شک و تردید کند. از‌این‌رو برخی بزرگان گفته‌اند مجتهد باید ابتدا خالی‌الذهن به آیات و روایات رجوع و از آیات و رویات استظهار کند و سپس به دید‌گاه‌ها و برداشت‌ها و استظهار‌های دیگران مراجعه کند و با اقوال آن‌ها نیز آشنا شود. برخی دیگر نیز بر این باور‌ند که باید هر دو استظهار (استظهار قبل از مراجعه به اقوال دیگران و استظهار بعد از مراجعه به اقوال دیگران) را با هم در نظر گرفت و به جمع‌بندی رسید. به هر روی، تهی بودن ذهن از آشفتگی استدلال‌های سخت و جدلی و اقوال مختلف و متعدد در وصول به حقیقت مؤثر است، حقیقتی که مؤدای شواهد و قرائن است و از ضمیمۀ آن‌ها با هم‌دیگر و در‌نظر گرفتن شواهد قوی به‌دست می‌آید. این نکته‌ای مهم و با‌اهمیت است که محقق آقا بزرگ تهرانی (قدس‌سره) به آن اشاره کرده‌ و گفته‌است که خالی‌الذهن بودن محقق و پژهش‌گر او را به علم ضروری می‌رساند: «ومن هذا التواتر المعنوي يحصل العلم الضروري لكل من خلت ذهنه عن اعتقاد خلافه ، ولو لم يجد من تلك الأخبار ما بلغ حد التواتر فلا محالة يجد فيها من الأخبار المعتبرة عدة يقطع بصدور واحد منها لا بعينها عن المعصوم؛ و از این تواتر معنوی، برای کسی که ذهنش از اعتقادات خلاف آن گزارش‌ها خالی است، علم ضروری حاصل می‌شود. اگر اخبار و گزارش‌ها در‌بارۀ واقعه‌ای به حد تواتر نرسد، دست‌کم در بین آن‌ها، محقق و پژوهش‌گر اخبار و گزارش‌های معتبری را می‌یابد که برخی از آن‌ها یا حتی یکی از آن‌ها از معصوم صادر شده‌است».

1. گریه و ناله بر حضرت ابا‌عبد‌الله الحسین (علیه‌السلام) گاهی با اموری همراه می‌شود که موجب سوء‌استفادۀ دشمن قرار می‌گیرد و از این جهت، گاهی از آن پرهیز می‌شود.
2. همان‌طور که حضرت امام حسین (علیه‌السلام) قبل از شهادتشان ایشان را از گریه و زاری باز داشت تا دشمن گریه و زاری را ضعف سپاه حضرت تلقی و از آن سوءاستفاده نکند.
3. چنین حکمی (نهی از گریه برای اهل‌بیت) مختص به شرایط خاصی است واِلّا گریه و زاری و ناله برای پیامبر (صلی‌الله‌علیه‎‌و‌آله‌و‌سلم) و اهل‌بیت ایشان (علیهم‌السلام) از بزرگ‌ترین فرائضی دینی و از بارزترین مراسمی است که نشان‌دهندۀ مودت و دوستی آن‌ها است همان‌طوری که در روایت جذع‌النخلة (تنۀ خرما) که متواتر نزد فرقین است مطرح شده است.
4. همۀ این‌ها را امیر مؤمنان، علی (علیه‌السلام)، شرح داده‌است. حضرت (هنگام خاکسپاری حضرت زهرا خطاب به پیامبر) عرضه می‌دارد:
«سَلَامٌ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، سَلَامَ مُوَدِّعٍ لَا سَئِمٍ وَ لَا قَالٍ، فَإِنْ أَنْصَرِفْ فَلَا عَنْ مَلَالَةٍ، وَ إِنْ أُقِمْ فَلَا عَنْ سُوءِ ظَنٍّ بِمَا وَعَدَ اللَّهُ الصَّابِرِينَ، الصَّبْرُ أَيْمَنُ وَ أَجْمَلُ، وَ لَوْ لَا غَلَبَةُ الْمُسْتَوْلِينَ عَلَيْنَا لَجَعَلْتُ الْمُقَامَ عِنْدَ قَبْرِكَ لِزَاماً، وَ التَّلَبُّثَ عِنْدَهُ مَعْكُوفاً، وَ لَأَعْوَلْتُ إِعْوَالَ الثَّكْلَى عَلَى جَلِيلِ الرَّزِيَّةِ، فَبِعَيْنِ اللَّهِ تُدْفَنُ بِنْتُكَ سِرّاً، وَ يُهْتَضَمُ حَقَّهَا قَهْراً، وَ يُمْنَعُ إِرْثَهَا جَهْراً، وَ لَمْ يَطُلِ الْعَهْدُ، وَ لَمْ يَخْلَقْ مِنْكَ الذِّكْرُ، فَإِلَى اللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ الْمُشْتَكَى، وَ فِيكَ أَجْمَلُ الْعَزَاءِ، فَصَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهَا وَ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ.»
یعنی اى رسول خدا بر تو درودى مى‏‌فرستم، درود وداع‌‏كننده‏‌اى كه نه خشمگين است و نه دلتنگ، بنا بر اين اگر باز گردم از روى ملامت و دلتنگى‏ نيست و اگر بمانم از روى بدگمانى به وعده‏‌اى كه خداوند به صبر‌پيشگان داده‌است نیست، و البتّه كه صبر مبارك‌تر و زيباتر است. و اگر بيم غلبۀ چيره‌‏شوندگان بر ما نبود (كه مرا سرزنش كنند يا قبر فاطمه را بشكافند) ماندن در نزد قبر تو را بر خود لازم می‌نمودم و در كنار آن به اعتكاف می‌نشستم و بر اين مصيبت بزرگ هم‌چون مادر فرزند از دست‌داده مى‌‏ناليدم. در برابر ديد خدا، دخترت پنهانى به خاك سپرده می‌شود و حقّش به زور ستانده مى‌‏شود و آشكارا از ارث خود محروم مى‏‌گردد، و حال آن‌كه هنوز از عهد تو و حیات تو ديرى نپائيده و ياد تو فراموش نگشته‌است. پس اى رسول خدا به سوى خداوند شكوه مى‏‌برم. و بهترين صبر صبر بر ماتم تو است، و صلوات و رحمت و بركات خداوند بر تو و بر او (فاطمه) باد.
5. از آن‌چه گذشت روشن می‌شود که از خود گریه و ناله، از آن حیث که گریه و ناله است، منع و نهی نشده‌است. گریه و ناله برای مصائب اهل‌بیت، به‌حسب ذات، منهی‌عنه نیست. چگونه می‌تواند منهی‌عنه باشند در حالی که از بزرگ‌ترین عبادات هستند. نهی و منع به‌لحاظ مقارنات و برخی عوارضی است که در شرایطی خاص و ویژه رخ می‌دهد و موجب سوء‌استفادۀ دشمنان قرار می‌گیرد و دین خدا و اولیای خدا از این جهت ضربه می‌بینند.

عناوين متعددي بر حركت امام حسين عليه السلام منطبق است همانگونه كه بيان حضرت عليه السلام امده است

2-
چرا كه اهداف حركت امام حسين عليه السلام محدود و منحصر به يك يا چند هدف نبوده است بلكه اهداف متعددي را حضرت دنبال ميكردند

3-
از اين جهت ميتوان گفت عنوان و اصطلاح قيام هم بر حركت حضرت عليه السلام منطبق است همانطور كه عناوين ديگر هم صحيح است

4-
در بعضي از زيارات براي حضرت عليه السلام لفظ ثائر هم وارد شده است

1. نماد سازي شعائر حسيني و مذهبي منحصر به وسايل خاصي نيست كه در شرع مقرر شده است، بلكه هر وسيله و ادوات جایز و مباحی را شامل میشود، به خصوص، اگر بعضی از این امور، در دسترس ما باشد.
2. از آن جمله می توان به بهمراه داشتن وسايل و نماد آييني براي معنای عالی دینی اشاره کرد. از جمله آن، شناخت آلات و وسايل و درک عرف و تعامل آن براي استفاده از آن وسائل مي باشد.
3. سپس همانا خصوص پرچم نماد بزرگ حماسه حسینی و واقعه طفوف است و نماد طرح حسینی است، چنانکه در رایةالحمد برای رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و صاحب آن پرچم،امیرالمؤمنین ( علیه السلام) است و آن را پرچم حمد گویند و نماد وجود ملکوتی است که ارواح را هدایت می کند.
4. دویدن طویرج نماد دویدن حرم امام حسین (علیه السلام) تا قربانگاه آن حضرت و به بیرون از خیمه ها در هنگام سوزاندن خیمه ها توسط ستمگران است و لحظه حساس بزرگ مصیبت عترت طاهرین است.
5. سپس آیین تشبیه در شعائر حسینی قاعده ای آييني است که با تصريح ادله خاص به اضافه ادله و شواهد عام وضع شده است.
6. و اما تقلید شعائرو آيين، از کشوری به کشوری، ضرری ندارد، خداوند می فرماید: (يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى‏ وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبير) “ای مردم، ما همه شما را نخست از مرد و زنی آفریدیم و آن گاه شعبه‌های بسیار و فرق مختلف گردانیدیم تا یکدیگر را بشناسید، همانا بزرگوار و با افتخارترین شما نزد خدا با تقواترین شمایند، همانا خدا کاملا دانا و آگاه است”
آشنایی برای کسب آگاهی از تجربیات و مهارت های یکدیگر به عنوان وسیله ای برای انتقال تجربیات است، علاوه بر این که این آیین تا زمانی که بعنوان نماد معنايي واحد باشد، شرکت در آن یک نیاز طبیعی است، همانطور که در مناسک تجویز شده از سوي شرع، چنین است.

پیروزی_عاشوری (1)
انتقام حسین علیه السلام برای نشان دادن ندای او و پیروزی وعده داده شده، است.
1. در چند زیارت توضیح داده شد که خداوند متعال با تجلی و آشکار کردن دعوت امام حسین (علیه‌السلام) انتقام گرفت. یعنی حضرت حق نیت و راه خدایی حضرت حسین (علیه‌السلام) را نشان داد و اهداف قیام او را برپا کرد و از این راه انتقام خون‌های ریخته‌شده را گرفت.
شیخ در مصباح خود روایت کرده است که:
جماعتى از اصحاب ما به ما خبر داد از ابو‌المفضل شيبانى كه گفت ابومحمد عبدالله‎بن محمد عابد به ما این‌طور نقل کرده‌است که به داليه گفت: سؤال كردم از مولاى خود امام حسن عسكرى (عليه‌السلام) در منزل آن حضرت، در “سر من راى” (سامرا) در سال دويست و پنجاه و پنج كه املا و دیکته فرمايد بر من يعنى كلمه كلمه بفرمايد كيفيت صلوات فرستادن بر پيغمبر و اوصياى آن حضرت (صلوات الله عليهم) را. و من همراه خودم كاغذ بزرگى را آماده کرده بودم. حضرت به من با الفاظ خود، بدون اين‌كه از كتابى ببيند، املا کرد و فرمود صلوات بر پیامبر که درود خدا بر او باد.
اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ… اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى اَلْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ اَلْمَظْلُومِ اَلشَّهِيدِ قَتِيلِ اَلْكَفَرَةِ وَ طَرِيحِ اَلْفَجَرَةِ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا اِبْنَ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ أَشْهَدُ مُوقِناً أَنَّكَ أَمِينُ اَللَّهِ وَ اِبْنُ أَمِينِهِ قُتِلْتَ مَظْلُوماً وَ مَضَيْتَ شَهِيداً وَ أَشْهَدُ أَنَّ اَللَّهَ تَعَالَى اَلطَّالِبُ بِثَأْرِكَ وَ مُنْجِزٌ مَا وَعَدَكَ مِنَ اَلنَّصْرِ وَ اَلتَّأْيِيدِ فِي هَلاَكِ عَدُوِّكَ وَ إِظْهَارِ دَعْوَتِكَ وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ وَفَيْتَ بِعَهْدِ اَللَّهِ وَ جَاهَدْتَ فِي سَبِيلِ اَللَّهِ وَ عَبَدْتَ اَللَّهَ مُخْلِصاً حَتَّى أَتَاكَ اَلْيَقِينُ لَعَنَ اَللَّهُ أُمَّةً قَتَلَتْكَ وَ لَعَنَ اَللَّهُ أُمَّةً خَذَلَتْكَ وَ لَعَنَ اَللَّهُ أَمَةً أَلَبَّتْ عَلَيْكَ وَ أَبْرَأُ إِلَى اَللَّهِ تَعَالَى مِمَّنْ أَكْذَبَكَ وَ اِسْتَخَفَّ بِحَقِّكَ وَ اِسْتَحَلَّ دَمَكَ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ لَعَنَ اَللَّهُ قَاتِلَكَ وَ لَعَنَ اَللَّهُ خَاذِلَكَ… .
خدایا، درود فرست بر محمد و آل محمد… خدایا، بر حسین بن على درود فرست، آن مظلوم شهید، کشته کافران، به خاک افتاده بدکاران، سلام بر تو اى ابا عبد اللّه، سلام بر تو اى فرزند رسول خدا، سلام بر تو اى فرزند امیر مؤمنان، به یقین گواهى مى دهم که تو امین خدا، و فرزند امین خدایى، مظلومانه کشته شدى، و شهید از دنیا رفتى، و گواهى مى دهم که خداى تعالى خواستار انتقام توست، و وفا کننده به وعده اى که به تو داده، بر یارى ات، و تأیید در نابودى دشمنت، و آشکار ساختن دعوتت. و گواهى مى دهم که تو به عهد خدا وفا کردى، و در راه خدا جهاد نمودى، و مخلصانه خدا را عبادت کردى، تا کشته شدن، تو را دررسید، خدا لعنت کند امّتى که تو را کشتند، و خدا لعنت کند امّتی را که دست از یارى ات کشیدند، و خدا لعنت کند امّتى که دیگران را علیه تو ترغیب کردند، به پیشگاه خدا بیزارى مى جویم، از کسی که تو را تکذیب کرد، و حق تو را سبک شمرد، و خونت را حلال دانست، پدر و مادرم به فدایت اى ابا عبد اللّه، خدا لعنت کند قاتلت را، و لعنت کند دریغ کننده از یاریات را… .
در مصباح و تهذیب نقل شده است که گروهی از اصحاب ما را از ابی محمد هارون بن موسی بن احمد التعلکبری خبر دادند. گفت: محمد بن علی بن معمر برای ما روایت کرد، گفت: از ابوالحسن علی بن محمد بن مسعده برای من روایت شده است. و حسن بن علی بن فضال از سعدان بن مسلم از صفوان بن مهران جمال روایت کرده،گفت،مولای من امام صادق که درود خدا بر او باد ،در زیارت اربعین به من فرمود:
«تَزُورُ عِنْدَ اِرْتِفَاعِ اَلنَّهَارِ وَ تَقُولُ – اَلسَّلاَمُ عَلَى وَلِيِّ اَللَّهِ وَ حَبِيبِهِ اَلسَّلاَمُ عَلَى خَلِيلِ اَللَّهِ وَ نَجِيبِهِ اَلسَّلاَمُ عَلَى صَفِيِّ اَللَّهِ….. اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا اِبْنَ سَيِّدِ اَلْأَوْصِيَاءِ أَشْهَدُ أَنَّكَ أَمِينُ اَللَّهِ وَ اِبْنُ أَمِينِهِ عِشْتَ سَعِيداً وَ مَضَيْتَ حَمِيداً وَ مِتَّ فَقِيداً مَظْلُوماً شَهِيداً وَ أَشْهَدُ أَنَّ اَللَّهَ مُنْجِزٌ مَا وَعَدَكَ وَ مُهْلِكٌ مَنْ خَذَلَكَ وَ مُعَذِّبٌ مَنْ قَتَلَكَ – وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ وَفَيْتَ بِعَهْدِ اَللَّهِ وَ جَاهَدْتَ فِي سَبِيلِهِ حَتَّى أَتَاكَ اَلْيَقِينُ فَلَعَنَ اَللَّهُ مَنْ قَتَلَكَ وَ لَعَنَ اَللَّهُ مَنْ ظَلَمَكَ وَ لَعَنَ اَللَّهُ أُمَّةً سَمِعَتْ بِذَلِكَ فَرَضِيَتْ بِهِ.

كه در هنگامی كه روز بلند شده باشد، زیارت می كنی و می گویی: درود بر ولی و محبوب خداوند، درود بر دوست ونيک نژاد و برگزیده خدا… درود بر تو ای پسر رسول خدا درود بر تو ای پسر سرور بزرگان وجانشينان، گواهی میدهم كه همانا تو امین خدا و پسر امین خدایی، سعادتمندانه زندگی كردی و ستایش شده وستوده عمر را گذراندی و گمنام، مظلوم و شهید از دنیا رفتی. و گواهی میدهم كه خداوند به آنچه به تو وعده داده است وفا می كند و هرآنكس كه تو را تنها گذاشت نابود می كند و آنكس كه تو را كشت عذاب می كند.
و شهادت ميدهم همانا تو به عهد خدا وفا كردي و در راه او جهاد كردي تا اينكه كشته شدن تو را در نورديد پس خدا لعنت کند کسی را که تو را کشت و لعنت کند کسی که به تو ظلم کردو لعنت کندتایید کنندگان آن را و امتی را که بدان راضى شد.
به قول امام (عليه السلام) توجه کنید( وَ أَشْهَدُ أَنَّ اَللَّهَ تَعَالَى اَلطَّالِبُ بِثَأْرِكَ وَ مُنْجِزٌ مَا وَعَدَكَ مِنَ اَلنَّصْرِ وَ اَلتَّأْيِيدِ فِي هَلاَكِ عَدُوِّكَ وَ إِظْهَارِ دَعْوَتِكَ) یعنی گواهى مى‏ دهم كه خداى تعالى خواستار انتقام توست، و وفاكننده به وعده‏اى كه به تو داده، بر ياريت، و تأييد در نابودى دشمنات، و آشكار ساختن دعوتت.
2. تجلی دعوت امام (علیه السلام) در کلام حق تعالی وارد شده است که فرمود «ليظهره على الدين كله» یعنی تا آن‌که دین حق را بر همۀ ادیان عالم تسلط و برتری دهد. و آن امتداد دعوت جدش مصطفى (صلي الله عليه وآله) است و پس آشکار ساختن دعوت هر امامی تجلی و آشکار ساختن دین خداست که پیامبر صلی الله علیه و آله برای آن ارسال شده است.
3. و وفای به وعده الهی که در دو آیه ذکر شده است با تحقق و تجلی دعوت هر امامی از جانشینان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است.
4. این وفای به وعده الهی با وجود ناخوش داشتن دشمنان از کافران و مشرکان صورت می گیرد، واین مضمون هلاک کردن دشمنان امام حسین (علیه السلام) و کسانی که او را تنها گذاشتند، است و با زدودن آداب فاسدی که توسط دشمنان اهل بیت (علیهم السلام) در جامعه به وجود آمد و ریشه دوانید.
5. این اوج معنای انتقام الهی است برای خون ریخته‌شدۀ امام حسین (علیه السلام)، همان‌طور که این اوج معنای انتقام مختار از قاتلان حسین (علیه السلام) و حذف آن‌ها از ایجاد آداب و رسوم فاسد خود در جامعه عراق است.

. سخن حضرت امام حسین (علیه‌السلام) به جناب جون یا از باب آموزش دادن و تعلیم دادن به آن جناب است تا نیتش را تصحیح و همتش را عالی کند تا همتش در‌راستای مقاصد و اهداف برین قرار گیرد، یا از باب اظهار بلندی همت جناب جون است تا افراد دیگر و حتی نسل‌های دیگر از او و از منطق و نگرش او یاد بگیرند.
2. جناب جون به حضرت امام حسین (علیه‌السلام) پاسخی داد که پاسخ او حاکی از نگرش و روشی کریمانه و مکتبی متعالی و برین است. به‌راستی، آیا جزا و پاسخ احسان و خوبی به‌جز احسان و خوبی است؟

1. نظیر این تقدم در کتاب کافی، در زیارت حضرت علی‌اکبر (علیه‌السلام) نیز وارد شده‌است.
2. ولی در زیارت حضرت امیر‌المؤمنین، علی (علیه‌السلام)، و زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) چنین وارد شده‌است: «سلام الله وسلام ملائكته المقربين والمسلمين بقلوبهم والناطقين بفضلك والشاهدين على أنك صادق صديق». یعنی سلام خداوند و سلام ملائکۀ مقرب، ملائکه‌ای که با جان و دلشان بر تو سلام و درود می‌فرستند و فضل و ثنای تو را باز‌گو می‌کنند و بر این‌که تو صادق و صدّیق هستی گواهی و شهادت می‌دهند.
3. مراد از قرب الهی و تقرب به خداوند به دست آوردن کمال حقیقی و نائل شدن به شرافت وجودی است که ملازم با تمکن در علم و قدرت است. یعنی هر‌کس کمال یابد و به مراتب بلند هستی برسد، علم و قدرتش نیز افزون می‌شود.
4. گاهی به دلیل وجود اغراضی خاص، ترتیب در ذکر امور مطابق با شرافت و مرتبۀ موارد ذکر‌شده نیست. یعنی چنین نیست که همیشه ابتدا شیء اشرف و سپس شریف و… ذکر شود. در این‌جا نیز ترتیب در ذکر مطابق با شرافت و مرتبۀ وجودی موارد ذکر‌شده نیست. ابتدا چیزی را ذکر کرده‌است که مرئی و قابل‌مشاهدۀ حسی برای انسان‌ها نیست و سپس چیزی را ذکر کرده‌است محسوس و قابل‌مشاهدۀ حسی برای انسان‌ها است [یعنی ابتدا ملائکه و سپس انبیا ذکر شده‌است].
5. البته بدون دلیل و قرینۀ متصل یا منفصل، ترتیب در ذکر بر ترتیب در رتبه دلالت می‌کند. برای دست برداشتن از این دلالت باید قرینۀ متصل یا منفصل وجود داشته باشد.

. اگر بتوان بین هر دو امر جمع کرد، از اکتفا به یکی از آن دو بهتر و افضل است. یعنی اگر بتوان، هم به سیل‌زده‌ها کمک کرد و هم به زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) در روز اربعین رفت، بهتر و افضل از اکتفا به یکی از دو صورت است.

2. لازم و شایسته است که انسان بکوشد و بین هر دو امر [زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) در روز اربعین و کمک به فقرا و سیل‌زده‌ها] جمع کند، هر‌چند یکی از آن دو امر اهمیت بسیار زیادی داشته باشد و دیگری اهمیت متوسط یا اهمیت کمی داشته باشد.

3. جمع بین هر دو امر [زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) در روز اربعین و کمک به فقرا و سیل‌زده‌ها] با حسن تدبیر و دقت در انجام امور و توجه به ابزارها و وسایل مناسب ممکن است. شخص می‌تواند برای هر دو امر هزینه‌ای متوسط کند و هر دو کار را انجام دهد یا یکی از کارها [زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) در روز اربعین و کمک به فقرا و سیل‌زده‌ها] را با پول و هزینۀ شخصی خود انجام دهد و برای انجام دادن کار دوم از خیرین کمک بگیرد. مثلاً برای انجام دادن کار دوم در خیرین انگیزه ایجاد کند و کار دوم را خیرین انجام دهد. این‌ها راه‌هایی است که شخص می‌تواند برای جمع هر دو امر انجام دهد و علاوه بر این راه‌ها، راه‌های دیگری نیز وجود دارد.

4. زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) اهمیت بسیار زیادی دارد. در طوائف مختلفی از روایات مستفیض وارد شده‌است که حج مستحب از صدقه بزرگ‌تر و بهتر است و رفع کردن مشکل مؤمن از حج مستحبی افضل و بهتر است، ولی زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) چنان بزرگ و با‌اهمیت است که نه‌تنها حج و صدقه، بلکه حتی رفع مشکل مؤمن نیز در‌مقابل آن چیزی به حساب نمی‌آید

این سجده مطلق است و به جهت خاص مقید نشده‌است، همان‌طوری که سجدۀ بعد از آیات سجده‌دار مطلق است و به جهت خاص مقید نشده‌اند. البته به‌طور کلی، بهتر است هر سجده‌ای به سمت قبله باشد.

اگر با نغمه‌ها و آهنگ‌هایی همراه باشد که موجب رقص شود، حرام است. اگر با نغمه‌ها و آهنگ‌هایی که موجب رقص شود همراه نباشد، مکروه است، ولی حرام نیست.

1. بیتوته و شب‌زنده‌داری در کربلای معلا از شب‌زنده‌داریِ شبِ قدر افضل و برتر است، چنان‌که جناب ابن‌قولویه، استاد شیخ مفید (رحمها‌الله)، در کتاب کامل‌الزیارت، در این باره روایت نقل کرده‌است.
2. آری، برای کسی که ادب حضور ندارد و احترام مضجع شریف حضرت ابا‌عبد‌الله (علیه‌السلام) را، خصوصاً در نزدیکی‌های قبر مطهر ایشان مانند صحن‌ها و رواق‌ها، رعایت نمی‌کند، ماندن و بیتوته کردن در کربلای معلا مکروه است. البته این حکم به کربلا و قبر حضرت امام حسین (علیه‌السلام) اختصاص ندارد و دربارۀ مکۀ مکرمه و مدینۀ منوره و نجف اشرف و سایر مرقد‌های مطهر صادق است.

۱. قاعده‌ی توسعه‌ی زمانی اختصاص به زیارتی خاص ندارد و هر زیارت و همه‌ی شعائر دینی را شامل می‌شود.
۲. آری، برای توسعه‌ی زمانی و مکانی در شعائر دینی، بر عرف متشرعه اعتماد می‌شود.

1. وراثت بین پاکان و بر‌گزیده‌های الهی وراثتی معنوی است، نه وراثتِ معهودِ مادی و شناخته‌شده! هر پیامبری کتابی آسمانی دارد که از طرف خدا‌وند بر او نازل شده‌است و در‌واقع کتاب نازل‌شده از سوی خدا‌وند روحی از ارواح است که خدا‌وند متعال در این باره فرموده‌است: «وَكَذَٰلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا ۚ مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَٰكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا ۚ وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ؛ همان‌گونه (که بر پیامبران پیشین وحی فرستادیم) بر تو نیز روحی را به فرمان خود وحی کردیم. تو پیش از این نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست (و از محتوای قرآن آگاه نبودی)؛ ولی ما آن را نوری قرار دادیم که به‌وسیلۀ آن هر‌کس از بندگان خویش را بخواهیم هدایت می‌کنیم. و تو مسلّماً به سوی راه راست هدایت می‌کنی. (سورۀ مبارکۀ شوری، آیۀ شریفۀ 52 با ترجمۀ مکارم شیرازی).» خدا‌وند متعال در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَىٰ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلَاقِ؛ او درجات (بندگان صالح) را بالا می‌برد. او صاحب عرش است. روح (مقدّس) را به فرمانش بر هر‌کس از بندگانش که بخواهد القا می‌کند تا (مردم را) از روز ملاقات [= روز رستاخیز] بیم دهد (سورۀ مبارکۀ غافر، آیۀ شریفۀ 15).»
بنا‌بر‌این کتاب‌های آسمانی روح‌هایی از عالم امر هستند و به آن‌ها «ارواح امریه» گفته می‌شود. انتقال این اواح امریه از نبی‌ای به نبی‌ای یا از نبی‌ای به وصی‌ای وراثت معنوی‌ای است که در قبل از آن یاد کردیم. وراثت معنوی یاد‌شده انتقال چیزی از مکانی به مکانی دیگر یا از جغرافیایی به جغرافیایی دیگر و به‌سخن دیگر، انتقالی جسمانی نیست، بلکه وراثتی روحانی و مجرد است و از روح و روان نبی به روح و روان وارث منتقل می‌شود.
وراثت معنوی را نباید با تناسخ و امثال آن یکی دانست. وراثت معنوی مانند تعلق عقل ملکوتی به همۀ افراد بشر است که خدا‌وند متعال به تعداد خلائق، برای آن، رئیس قرار داده‌است. برای توضیح بیش‌تر این سخن، می‌توان از مثالی امروزی سود جست. امروزه رایانه‌های بسیاری با سِرور‌های مختلف و متعدد به اینتر‌نت وصل می‌شوند و از آن بهره‌مند می‌شود. نه رایانه‌ها و سِرور‌های مختلف در هم حلول می‌کنند و نه هویت‌های مختلف خود را از دست‌می‌دهند و نه مقدار بهره‌مندی آن‌ها از اینتر‌نت به یک اندازه است. رایانه‌ها و سِرور‌های مختلف با حفظ تعدد هویتی و شخصیتی، به اینتر‌نت وصل می‌شوند.
با توجه به مثال گفته‌شده، مسئلۀ وراثت معنوی تا‌حدودی روشن می‌شود. بر‌اساس توضیح ما، روشن شد که بر‌خلاف عقیدۀ برخی صوفیه، وراثت معنوی ارتباطی با تناسخ در ارواح ندارد. ما به همین‌قدر اکتفا می‌کنیم و توضیح و تفصیل بیش از این را به محل خود وا‌گذار می‌کنیم.

2. همۀ ائمه (علیهم‌السلام) در وراثت معنوی شراکت دارند و این وراثت اختصاص به امامی خاص ندارد.
3. وراثت مستلزم بالایی و والایی موروث نیست، زیرا یکی از اسامی مبارک حضرت حق «الوارث» است و روشن است که کسی یا چیزی بر‌‌تر از حضرت حق نیست [و او از همه بالا‌تر و والا‌تر است]. افزون بر آن، آن‌چه را امام به ارث می‌برد فیض الهی است، نه فیض نبی، یعنی امام فیض و عطای الهی، فیض و عطای مضاف به خدا‌وند، را به ارث می‌برد، نه فیض و عطای نبی، فیض و عطای مضاف به نبی، را. این سخن نظیر «هدایت» و «ملت»‌ـی است که در دو آیۀ قرآن آمده‌است. خدای سبحان می‌فرماید: «أُولَٰئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ ۖ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ؛ آن‌ها کسانی هستند که خداوند هدایتشان کرده‌[است]. پس به هدایت آنان اقتدا کن (سورۀ مبارکۀ انعام، آیۀ شریفۀ ۹۰ با ترجمۀ مکارم شیرازی).» خدا‌وند در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ۖ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ؛ سپس به تو وحی فرستادیم که از آیین ابراهیم ــ که ایمانی خالص داشت و از مشرکان نبود ــ پیروی کن (سورۀ مبارکۀ نحل، آیۀ شریفۀ ۱۲۳).»
مراد از «ملت» [در آیۀ ۱۲۳ از سورۀ نحل] همان توحید است که خدا‌وند تبارک و تعالی به حضرت ابراهیم وحی کرد و این توحید همان «هدایت الهی» است، [یعنی هر‌چند «ملة» در «اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا» به «ابراهیم» اضافه شده‌است، مراد از آن توحید و دین و ملت الهی است. بنا‌بر‌این هر‌چند فیض و عطا به انبیای الهی اضافه شود، در‌واقع فیض و. عطای الهی است].
افزون بر آن‌چه گذشت، باید گفت لازمۀ وارثِ انبیایِ گذشته بودنِ اهل‌بیتِ عصمت و طهارت (علیهم‌السلام) این است که خاتم‌الانبیا، حضرت محمد مصطفی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم)، و خاندان پاک و معضوم او از همۀ انبیا و اوصیای گذشته والا‌تر و بالا‌تر هستند، زیرا هر پیامبری کمالی داشته‌است و این ذوات پاک و طاهر و نورانی همۀ کمالاتِ انبیا و برگزیدگان گذشته را، یک‌جا و با هم، دارند.
4. گذشت که وراثت معنوی مختص به امامی خاص نیست و همۀ اهل‌بیت عصمت و طهارت (علیهم‌السلام) در این وراثت شریک‌اند.
5. زیارت‌نامه‌های ائمه، مثلاً زیارت‌نامه‌های حضرت امام حسین (علیه‌السلام) متعدد هستند و این تعدد حکمت‌هایی دارد. از حکمت‌های تعدد زیارت‌های امام حسین (علیه‌السلام) می‌توان به این موارد اشاره کرد: مرتبط بودن شریعت و ابواب مختلف شرایع و مناسک با ولایت؛ یاد‌آوری راه و روش و سیره و فعل بزرگ حضرت امام حسین (علیه‌السلام) در مواطن و در زمان‌ها و مکان‌های مختلف؛ یاد‌آوری این نکته که فرائض و شرایع دینی اقامه‌شدنی نیست مگر به‌وسیلۀ راه و سیرۀ حضرت امام حسین (علیه‌السلام)؛ و… .

در «کامل‌الزیارات» نقل شده‌است: «في ثواب من قتل في طريق زيارته (علیه السلام):… قُلْتُ: فَمَا لِمَنْ قُتِلَ عِنْدَهُ جَارَ عَلَيْهِ سُلْطَانٌ، فَقَتَلَهُ؟
قَالَ: أَوَّلُ قَطْرَةٍ مِنْ دَمِهِ يُغْفَرُ لَهُ بِهَا كُلُّ خَطِيئَةٍ وَ تُغْسَلُ طِينَتُهُ الَّتِي خُلِقَ مِنْهَا الْمَلَائِكَةُ حَتَّى تَخْلُصَ كَمَا خَلَصَتِ الْأَنْبِيَاءُ المخلصين [الْمُخْلَصُونَ‏] وَ يَذْهَبُ عَنْهَا مَا كَانَ خَالَطَهَا مِنْ أَجْنَاسِ طِينِ أَهْلِ الْكُفْرِ وَ يُغْسَلُ قَلْبُهُ وَ يُشْرَحُ صَدْرُهُ وَ يُمْلَأُ إِيمَاناً فَيَلْقَى اللَّهَ وَ هُوَ مُخْلَصٌ مِنْ كُلِّ مَا تُخَالِطُهُ الْأَبْدَانُ وَ الْقُلُوبُ وَ يُكْتَبُ لَهُ شَفَاعَةٌ فِي أَهْلِ بَيْتِهِ وَ أَلْفٍ مِنْ إِخْوَانِهِ وَ تَوَلَّى الصَّلَاةَ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ مَعَ جَبْرَئِيلَ وَ مَلَكِ الْمَوْتِ وَ يُؤْتَى بِكَفَنِهِ وَ حَنُوطِهِ مِنَ الْجَنَّةِ وَ يُوَسَّعُ قَبْرُهُ عَلَيْهِ وَ يُوضَعُ لَهُ مَصَابِيحُ فِي قَبْرِهِ وَ يُفْتَحُ لَهُ بَابٌ مِنَ الْجَنَّةِ وَ تَأْتِيهِ الْمَلَائِكَةُ بِالطُّرَفِ مِنَ الْجَنَّةِ وَ يُرْفَعُ بَعْدَ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ يَوْماً إِلَى حَظِيرَةِ الْقُدْسِ، فَلَا يَزَالُ فِيهَا مَعَ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ حَتَّى تُصِيبَهُ النَّفْخَةُ الَّتِي لَا تُبْقِي شَيْئاً فَإِذَا كَانَتِ النَّفْخَةُ الثَّانِيَةُ وَ خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ كَانَ أَوَّلُ مَنْ يُصَافِحُهُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و‌آله و‌سلم) وَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام) وَ الْأَوْصِيَاءَ وَ يُبَشِّرُونَهُ وَ يَقُولُونَ لَهُ الْزَمْنَا وَ يُقِيمُونَهُ عَلَى الْحَوْضِ فَيَشْرَبُ مِنْهُ وَ يَسْقِي مَنْ أَحَبَّ؛
ترجمه: در ثواب کسی که در راه زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) می‌میرد: به حضرت عرض کردم: کسی که در راه زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) است و حاکمی بر او ظلم و ستم می‌کند و او را می‌کُشد. چنین شخصی چه مقام و منزلتی دارد؟
حضرت فرمود: با اولین قطرۀ خونی که از او ریخته می‌شود، همۀ گناهان و لغزش‌هایش آمرزیده و روح آسمانی او از همۀ نا‌پاکی‌ها و نا‌خالصی‌ها پاک می‌شود، همان‌طوری که انبیای الهی (علیهم‌السلام) از نا‌پاکی‌ها و نا‌خالصی‌ها پاک و طاهر‌ند. این فرد از هر نا‌خالصی پاک می‌شود، از نا‌خالصی‌هایی که کافران به آن‌ها همراه‌اند. آری، قلب او پاک و سینه‌اش فراخ و از ایمان به خداوند مملو می‌شود. در‌نتیجه او خداوند را زیارت می‌کند در حالی که به مقام مخلصین بار یافته و از هر نا‌پاکی پاک شده‌است. در حق او شفاعت برای خانواده‌اش و شفاعت برای هزار نفر از دوستانش نوشته می‌شود. جبرئیل و عزرائیل بر او سلام و صلوات می‌فرستند و همراه با آن دو، بر او سلام و صلوات می‌فرستند و برای او، از بهشت کفن و کافور می‌آورند و قبر او را وسیع می‌کنند و چراغ‌هایی روشن در قبر او می‌گذارند و دری به بهشت به روی او می‌گشایند و فرشته‌ها از بهشت نزد او می‌آیند و بعد از هجده روز، او را به حظیرۀ قدس (جایگاهی والا و مقدس) می‌برند. او در حظیرۀ قدس همواره با اولیای الهی هم‌دم و هم‌نشین خواهد بود تا این‌که نفخۀ اول خواهد شد، نفخه‌ای که همه چیز را فانی خواهد کرد و چیزی را باقی نخواهد گذاشت. پس هنگامی که زمان نفخۀ دوم فرا رسد و او از قبرش بر‌خیزد، اولین کسانی که با او مصافحه خواهد کرد، رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) و امیر مؤمنان، حضرت علی (علیه‌السلام)، و دیگر امامان (علیهم‌السلام) خواهد بود. [آری، او با این ذوات قدسی مصافحه خواهد کرد و] آنان به او بشارت خواهند داد و خواهند گفت با همراه شو و به او در کنارِ حوضِ [کوثر] جا می‌دهند. او از حوضِ [کوثر] می‌نوشد و به هر که بخواهد، می‌نوشاند (کامل‌الزیارات، ج 1، ص 123).»
آن‌چه در این روایت به‌عنوان اجر و ثواب ذکر شده است، عبارت است از طیِ کمالاتِ عوالمِ رجعت و حتی طیِ برخی از کمالاتِ روزِ قیامت.

2. همچنین در روایتی دیگر وارد شده‌است: «في ثواب من مات في زيارة الحسين (علیه السلام):… قَالَ: فَمَا لِمَنْ مَاتَ فِي سَفَرِهِ إِلَيْهِ؟ قَالَ: تُشَيِّعُهُ الْمَلَائِكَةُ وَ تَأْتِيهِ بِالْحَنُوطِ وَ الْكِسْوَةِ مِنَ الْجَنَّةِ وَ تُصَلِّي عَلَيْهِ إِذْ كُفِّنَ وَ تُكَفِّنُهُ فَوْقَ أَكْفَانِهِ وَ تَفْرُشُ لَهُ الرَّيْحَانَ تَحْتَهُ وَ تَدْفَعُ الْأَرْضَ حَتَّى تَصَوَّرَ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ مَسِيرَةَ ثَلَاثَةِ أَمْيَالٍ وَ مِنْ خَلْفِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَ عِنْدَ رَأْسِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَ عِنْدَ رِجْلَيْهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَ يُفْتَحُ لَهُ بَابٌ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى قَبْرِهِ وَ يَدْخُلُ عَلَيْهِ

رُوحُهَا وَ رَيْحَانُهَا حَتَّى تَقُومَ السَّاعَة؛
ترجمه: (در اجر و ثواب کسی که در راه زیارت حضرت امام حسین ــ علیه‌السلام ــ می‌میرد):
راوی می‌گوید به حضرت عرض کردم: کسی که در راه زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) می‌میرد، چه اجر و ثوابی دارد؟
حضرت فرمود: فرشتگان الهی او را تشییع می‌کنند و از بهشت، برایش کافور و کفن می‌آورند و هنگامی که [مردم] او را کفن کردند، فرشتگان بر او نماز می‌گزارند و سپس علاوه بر کفن او، کفنی دیگر [با کفنی که از بهشت آورده‌اند] و زیر قدم‌های او، از ریحان فرش می‌کنند. آن‌گاه قبر او وسیع می‌شود به‌طوری که گویی، هم فاصلۀ رو‌به‌روی و فاصلۀ پشت سر او و هم فاصلۀ بالای سر او و هم فاصلۀ زیر قدم‌هایش تا او سه فرسنگ ادامه دارد، [یعنی تو‌گویی هر هر طرف، قبر تا سه فرسنگ فراخ می‌شود.] سپس دری از بهشت به قبر او باز می‌شود و تا قیام قیامت، نزد او مالامال از روح و ریحان می‌شود (کامل‌الزیارات، ج 1، ص 123).»

1. در روایات، در فضیلت امیر مؤمنان، حضرت علی (علیه‌السلام)، وارد شده‌است که ایشان خیر‌خواه برای خدا و رسول خدا بوده‌است و به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) مشورت می‌داد. در روایات، چنین فضیلتی (خیر‌خواه خدا و رسول خدا بودن) در حق دیگر ائمه (علیهم‌السلام) نیز وارد شده‌است، همان‌طوری که در روایات، در حق حضرت عباس (علیه‌السلام) وارد شده‌است که ایشان خیر‌خواه خداوند و خیر‌خواه مشاور اصحاب کسا (علیهم‌السلام) بوده‌است.
2. بر‌اساس روایات، مؤمن باید خیر‌خواه امام باشد و به امام مشورت دهد و او را راهنمایی کند، هر‌چند قبول و عمل بر‌اساس نظر و مشورت شخص بر امام واجب نیست. مؤمن باید خیر‌خواه امام باشد و به امام مشورت دهد و در عین حال، اگر امام با نظر او مخالفت کند، باید مطیع و فرمان‌بر باشد.
3. در نهج‌البلاغه آمده‌است: «وَ قَالَ (علیه السلام) لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ، وَ قَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ فِي شَيْءٍ لَمْ يُوَافِقْ رَأْيَهُ: لَكَ أَنْ تُشِيرَ عَلَيَّ وَ أَرَى، فَإِنْ عَصَيْتُكَ فَأَطِعْنِي؛
ترجمه: هنگامى كه ابن‌عباس نظر خود را به‌عنوان مشاور در محضر امام (عليه‌السلام) ارائه كرد، امام (عليه‌السلام) با عقيده او موافقت ننمود و فرمود:
تو حق دارى نظر مشورتى خود را به من بگويى و من روى آن بينديشم و تصميم نهايى را بگيرم، اما اگر با تو مخالفت كردم (و نظر تو را نپذيرفتم) بايد از من اطاعت كنى (نهج‌البلاغه، حکمت 321، ترجمۀ مکارم شیرازی)».
4. در روایات وارد شده‌است حضرت امام موسای کاظم و حضرت امام رضا (علیهما‌السلام) از اصحاب و از خادمان خود مشورت می‌خواستند و برخی از اصحاب و خادمان، با توجه به شأن و مقام و منزلت امام، به حضرت اعتراض می‌کردند [که ما چگونه می‌توانیم به شخصیتی والا مانند شما مشورت دهیم] و حضرت به آن‌ها پاسخ می‌داد [و می‌فرمود خیر‌خواهی و مشورت دادن هیچ اشکالی ندارد]. در صحیحۀ معمّر‌بن خلّاد آمده‌است:
«هَلَكَ مَوْلًى لِأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه‌السلام) يُقَالُ لَهُ سَعْدٌ فَقَالَ أَشِرْ عَلَيَّ بِرَجُلٍ لَهُ فَضْلٌ وَ أَمَانَةٌ فَقُلْتُ أَنَا أُشِيرُ عَلَيْكَ فَقَالَ شِبْهَ الْمُغْضَبِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و‌آله و‌سلم) كَانَ يَسْتَشِيرُ أَصْحَابَهُ ثُمَّ يَعْزِمُ عَلَى مَا يُرِيدُ؛
ترجمه: یکی از غلامان حضرت امام رضا (علیه‌السلام)، به نام «سعد»، از دنیا رفت. حضرت به فردی جلیل‌القدر و با فضیلت خطاب کرد و فرمود: مرا نصیحت کن. آن شخص عرض کرد: آیا من شما را نصیحت کنم؟!! حضرت (علیه‌السلام) در حالی که گویا غضبناک است فرمود: حتی رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) نیز از اصحاب خودش نصیحت و مشورت می‌خواست، سپس [با لحاظ جوانب امر] تصمیم می‌گرفت و مصمم می‌شد».
5. در صحیحۀ فضیل‌بن یسار وارد شده‌است: «اسْتَشَارَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَرَّةً فِي أَمْرٍ فَقُلْتُ أَصْلَحَكَ اللَّهُ مِثْلِي يُشِيرُ عَلَى مِثْلِكَ قَالَ نَعَمْ إِذَا اسْتَشَرْتُك؛
ترجمه: یک بار حضرت امام صادق (علیه‌السلام) در‌بارۀ موضوعی از من مشورت خواست و نظرم را راجع‌به آن موضوع پرسید. من گفتم آیا فردی مثل من می‌تواند به شخصی مانند شما مشورت دهد و شخصی مانند شما را راهنمایی کند؟!! حضرت (علیه‌السلام) پاسخ داد: آری، [حتی شخصی مانند من] اگر از تو مشورت بخواهد و نظر تو را جویا شود، باید نظرت را بگویی و به او مشورت دهی.
6. احمد‌بن محمد از علی‌بن مهزیار روایت کرده‌است: كَتَبَ إِلَيَّ أَبُو جَعْفَرٍ ع أَنْ سَلْ فُلَاناً أَنْ يُشِيرَ عَلَيَّ وَ يَتَخَيَّرَ لِنَفْسِهِ فَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَجُوزُ فِي بَلَدِهِ وَ كَيْفَ يُعَامِلُ السَّلَاطِينَ فَإِنَّ الْمَشُورَةَ مُبَارَكَةٌ قَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ فِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ – فَإِنْ كَانَ مَا يَقُولُ مِمَّا يَجُوزُ كَتَبْتُ أُصَوِّبُ رَأْيَهُ وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ رَجَوْتُ أَنْ أَضَعَهُ عَلَى الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ؛

ترجمه: حضرت امام باقر (علیه‌السلام) به من نوشت که به فلانی بگو به من مشورت دهد و مرا راهنمایی کند که او با عرف و فرهنگ شهرش بیش‌تر آشنا‌ست و باید‌نباید‌های شهرش را بهتر می‌داند. او آگاهی دارد که با سلاطین و حاکمان چگونه تعامل کند. آری، مشورت امری شایسته و مبارک است. خداوند در کتابش، قرآن کریم، به رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) فرموده‌است: «وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ؛ و در کارها، با آن‌ها مشورت کن و چون تصمیم گرفتی، به خداوند توکل کن (سورۀ مبارکۀ آل‌عمران، آیۀ شریفۀ صد و پنجاه و نُه).»
[او به من مشورت دهد و مرا راهنمایی کند.] پس اگر رأی و نظر او امری جایز باشد، با نامه‌ای، نظر او را تصویب می‌کنم و اجازه می‌دهم تا انجام شود و اگر رأی و نظر او امری جایز نباشد، انتظار دارم آن نظر را دور اندازد و سراغ آن کار نرود، ان‌شاء‌الله.
سپس راوی می‌گوید حضرت (علیه‌السلام) در‌بارۀ «وَ‌شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ» فرمود مراد از آن نظرِ خیر‌خواهانۀ کسی را جویا شدن است.
7. در روایت موثق حسن‌بن جهم آمده‌است: كُنَّا عِنْدَ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع فَذَكَرْنَا أَبَاهُ ع فَقَالَ كَانَ عَقْلُهُ لَا يُوَازِنُ بِهِ الْعُقُولُ وَ رُبَّمَا شَاوَرَ الْأَسْوَدَ مِنْ سُودَانِهِ فَقِيلَ لَهُ تُشَاوِرُ مِثْلَ هَذَا قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى رُبَّمَا فَتَحَ لِسَانَهُ قَالَ فَكَانُوا رُبَّمَا أَشَارُوا عَلَيْهِ بِالشَّيْ‏ءِ فَيَعْمَلُ بِهِ مِنَ الضَّيْعَةِ وَ الْبُسْتَان؛
ترجمه: ما در نزد حضرت ابا‌الحسن، امام رضا (علیه‌السلام)، بودیم و پدر ایشان، حضرت امام موسای کاظم (علیه‌السلام)، را یاد کردیم. حضرت امام رضا (علیه‌السلام) فرمود عقل پدرم از همۀ عقول بالاتر بود، ولى با این‌همه، ایشان با خدمتكاران خود مشورت می‌كرد. برخی به ایشان اعتراض کردند که آیا با این‌ها، با این خدمتکار‌ها، مشورت می‌کنی!! حضرت امام موسای کاظم (علیه‌السلام) پاسخ داد چه‌بسا خداوند متعال بر زبان او سخنى جارى كند كه به حال ما مفيد و راه‌گشا و كار‌گشا باشد. آری، گاهی خدمتکارانِ حضرت به ایشان دربارۀ مسائل كشاورزی و باغ و مزرعه مشورت می‌دادند و حضرت به نظر آن‌ها عمل می‌کرد.
8. حاصل سخنان گذشته این است که مشورت دادن و راهنمایی کردن امام معصوم (علیه‌السلام) از سوی مردم عادی به این دلیل است که گاهی خداوند وحی و راهنمایی و سخنش را از طریق مردم به امام منتقل می‌کند. آری، مردم عادی افرادی غیر‌معصوم‌اند، ولی امام معصوم در‌می‌یابد سخن و راهنمایی شخص وحیی از سوی خداوند تبارک و تعالی است.
9. سخن ما قابل‌مقایسه است با ما‌جرای قابیل و کلاغی از سوی خداوند مأمور شد تا قابیل را راهنمایی کند. خداوند تبارک و تعالی در این باره می‌فرماید:
«فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَٰذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ؛
ترجمه: سپس خداوند زاغی را فرستاد که در زمین، جست‌و‌جو (و کند‌و‌کاو) می‌کرد تا به او نشان دهد چگونه جسد برادر خود را دفن کند. او گفت: “وای بر من! آیا من نتوانستم مثل این زاغ باشم و جسد برادرم را دفن کنم؟!” و سر‌انجام (از ترس رسوایی، و بر اثر فشار وجدان، از کار خود) پشیمان شد (سورۀ مبارکۀ ملئده، آیۀ شریفۀ سی و یک، ترجمۀ مکارم شیرازی).»
کلاغ یاد‌شده در آیۀ شریفه نه از ملائکۀ مقرب و نه پیامبری معصوم و مبعوث از سوی خداوند و نه روحی از عالم امر بوده‌است و با این حال، حامل رسالت و پیامی از سوی حضرت حق بود. خودِ کلاغ از این رسالت و مضمون پیام اطلاعی نداشت، ولی مخاطبِ پیام (قابیل) به‌وضوح و به‌روشنی پیام را در‌یافت کرد و آن را فهمید.
10. در واقعۀ جنگ خندق، جناب سلمان (رضی‌الله‌عنه) پیامبر و مسلمانان را به حفر خندق راهنمایی کرد. آیا این واقعه با علمِ پیامبرِ عظیم‌الشأنِ اسلام (صلی‌الله‌‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) منافات دارد؟!
11. سخن ما با ما‌جرای افک و بهتان به ماریه و فحص حضرت امیر مؤمنان (علیه‌السلام) نیز قابل‌مقایسه است. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) امیر مؤمنان، حضرت امام علی (علیه‌السلام)، را مأمور کرد که در‌بارۀ ماریۀ قبطیه و بهتانی که به او زده‌اند تحقیق کند.
امیر مؤمنان، حضرت امام علی (علیه‌السلام)، به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) عرض کرد: «أكون في أمرك كالسكة المحماة في الأرض أم الشاهد يرى ما لا يرى الغائب، فقال (صلی الله علیه وآله وسلم) له : بل يرى الشاهد ما لا يرى الغائب؛

ترجمه: در این مأموریت مانند نوک گاو‌آهن خواهم بود و قضایا را زیر و رو و حقیقت را آشکار خواهم کرد یا مانند شاهدی خواهم بود که قضایای را که از چشم غائبان پوشیده‌است، دیده‌است.»
پیامبر سخن حضرت امام علی (علیه‌السلام) را تأیید کرد و فرمود: «بل يرى الشاهد ما لا يرى الغائب؛ آری، شخص حاضر و شاهد چیز‌هایی را می‌بیند که شخص غائب از آن‌ها اطلاع ندارد.»
در صحیحۀ جناب زراره از حضرت امام باقر (علیه‌السلام) چنین آمده‌است: «ثُمَّ قَالَ (علي علیه السلام): يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِذَا بَعَثْتَنِي فِي الْأَمْرِ أَكُونُ كَالسِّكَّةِ الْمُحْمَاةِ تَقَعُ فِي الْوَبَرِ أَوْ أُثَبِّتُ، فَقَالَ ثَبِّت؛ حضرت امام علی (علیه‌السلام) عرض کرد: ای پیامبر خداوند، حال که ما را برای این کار مأمور کردی، مانند نوک گاو‌آهنی خواهم بود که در زمین فرو رفته و آن را شخم می‌زند و خاک را زیر و رو می‌کند تا این‌که حقیقتِ امر را اثبات کنم. پیامبر فرمود: چنین کن.»
12. از آن‌چه گذشت می‌توان در‌یافت که نصیحت و راهنمایی فردی عادی و غیر‌معصوم به شخص معصوم به معنای وجود نقص در معصوم نیست، بلکه آن‌چه را غیر‌معصوم در نصیحت و راهنمایی و ارشاد معصوم می‌گوید نصرتی الهی و پیامی از سوی خداوند است برای معصوم، بدون این‌که افضلیت و برتری‌ای برای شخص غیر‌معصوم در مقایسه با امام معصوم اثبات کند. راهنمایی فرد غیر‌معصوم نسبت‌به معصوم مصداق نصرت و یاری الهی است که خداوند فرموده‌است: «إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ؛ اگر خدا را یاری کنید، شما را یاری و گام‌های شما را در راه حق استوار می‌کند (سورۀ مبارکۀ محمد، آیۀ شریفۀ هفت).»
خداوند تبارک و تعالی از سویی می‌گوید: اگر خدا را یاری کنید، شما را یاری و گام‌های شما را در راه حق استوار می‌دارد: «إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ» و از سوی دیگر، یاری و کمک و نصرت را به نزد خود منحصر می‌کند و می‌گوید هر نصرت و یاری‌ای از خداوند است: «وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ؛ هیچ و فتح و پیروزی نیست مگر از سوی خداوند (سورۀ مبارکۀ آل‌عمران، آیۀ شریفۀ صد و بیست و شش)» و از سوی سوم، نصرت و پیروزیِ از جانب خداوند را به عمل‌کرد مؤمنان مشروط می‌کند و می‌گوید: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ؛ خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملتی) را تغییر نمی‌دهد مگر آن‌که آنان آن‌چه را در خودشان است تغییر دهند (سورۀ مبارکۀ رعد، آیۀ شریفۀ یازده، ترجمۀ مکارم شیرازی).»
بر‌اساس آیۀ یازدهِ سورۀ رعد، تغییر و نصرت و پیروزی از جانب حضرت حق است، ولی نصرت الهی و فتح از جانب او به این مشروط است که مؤمنان وظایف دینی و مسئولیت‌های شرعی خود را انجام دهند. پس خداوند فتح و پیروزی‌ای را که موجب کنار گذاشتن و نا‌دیده گرفتن امت باشد، نصیب امام معصوم نمی‌کند.
13. در تفسیر عیاشی، از فضل‌بن ابی‌قرة، روایت شده‌است: «سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ) يَقُولُ: أَوْحَى اَللَّهُ إِلَى إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ سَيُولَدُ لَكَ، فَقَالَ لِسَارَةَ فَقَالَتْ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ؟! فَأَوْحَى اَللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّهَا سَتَلِدُ وَ يُعَذَّبُ أَوْلاَدُهَا أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ بِرَدِّهَا اَلْكَلاَمَ عَلَيَّ قَالَ فَلَمَّا طَالَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ اَلْعَذَابُ ضَجُّوا وَ بَكَوْا إِلَى اَللَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً فَأَوْحَى اَللَّهُ إِلَى مُوسَى وَ هَارُونَ (عَلَيْهِمَا اَلسَّلاَمُ) يُخَلِّصُهُمْ مِنْ فِرْعَوْنَ فَحَطَّ عَنْهُمْ سَبْعِينَ وَ مِائَةَ سَنَةٍ قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ هَكَذَا أَنْتُمْ لَوْ فَعَلْتُمْ لَفَرَّجَ اَللَّهُ عَنَّا فَأَمَّا إِذْ لَمْ تَكُونُوا فَإِنَّ اَلْأَمْرَ يَنْتَهِي إِلَى مُنْتَهَاهُ؛
ترجمه: از حضرت امام صادق (علیه‌السلام) شنیدم که می‌گفت خداوند تبارک و تعالی به حضرت ابراهیم (علیه‌السلام) وحی کرد که بچه‌دار خواهد شد. حضرت ابراهیم (علیه‌السلام) این پیام را به ساره گفت و ساره گفت آیا منِ پیر‌زن بچه‌دار می‌شوم؟!! خداوند وحی کرد که آری، بچه‌دار خواهی شد و فرزندان و نوادگان تو سخن مرا رد خواهند کرد و برای رد سخن من، چهار‌صد سال به عذاب گرفتار خواهند شد.
حضرت امام صادق (علیه‌السلام) ادامه داد که وقتی عذاب بر بنی‌اسرائیل طولانی شد، آن‌ها تا چل روز، گریه کردند و ضجه زدند و خدا را خواندند تا این‌که خداوند تبارک و تعالی حضرت موسی و هارون (علیهما‌السلام) را مبعوث کرد تا بنی‌اسرائیل را از دست فرعون و از ظلم و ستم‌های او نجات دهند.

حضرت امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: در‌بارۀ شما نیز چنین است. اگر به وظایف و مسئولیت‌های خود قیام کنید و وظایف و مسئولیت‌هایتان را انجام دهید و به درگاه الهی گریه و انابه کنید، خداوند فرج ما را نیز می‌رساند، ولی اگر به وظایف خود عمل نکنید، امر همین خواهد بود تا این‌که به آخر خود برسد (تفسیر عیاشی، ج 2، ص 154).»

14. امت و توجه به آن‌ها و در‌نظر گرفتن دید‌گاه‌ها و نظرات آن‌ها، در فتح و پیروزی و امداد از سوی خداوند تأثیر دارد، ولی این به معنای برتری امت بر امام معصوم (علیه‌‎السلام) نیست، بلکه مراد این است که چون ادارۀ جامعه و رسیدگی به امورات مسلمانان به مسلمانان مرتبط است، پس امت و توجه به آن‌ها در امداد و یاری و نصرت از سوی خداوند نقش دارد.

1- نبايد مؤمنان عزيز عباراتی از خود اختراع كنند ؛ بلكه فقط باید از نصوص قرآن وعترت راهنمایى بگيرند و اقتباس کنند .

2- امام ششم علیه السلام فرمود : ما دوست داريم آنچه می گويم بگوئيد وآنچه نگفتيم نگوئيد .

3- گفتارهای شعائری، بار عقيدتى دارند و واژه های شعائری ؛ انعکاس آرمان‌های مذهب و بازتاب عقاید دين است .
اين شعارها نبايد خودسرانه باشد بلکه بايد از روايات ائمه عليهم السلام گرفته شود و کاملا از آن ها تبعيت شود ؛ چون اين‌ها آرمان دين است ودين از غير قرآن وعترت گرفته نمی شود .

4- ما در شعائر دینی و مذهبی ، خودسرانه عمل نمی كنيم بلكه فقط از واژه ها وعنوان های وارد شده در كتاب وروايات عترت اهلبيت علیهم السلام تبعیت می کنیم .

5- شعایر دینی و تعابیر آن ها، رموز دين خداوند است و نمی توان با عقل ناقص بشرى به آن ها رسيد بلكه فقط به واسطه قرآن وسنت معصومين علیهم السلام باید به آن ها رسید . بنا بر اين بايد از گفتارهای وحى الهی و نصوص اهل بیت پیامبر تبعیت کرد .

6-بدترين كجروی اينست كه انسان از تبعيت از قرآن وسنت معصومين علیهم السلام دور شود و از ساخته های خود پيروى كند .

7- ترويج ونشر نور اهلبيت علیهم السلام این نيست که تعابیر من در آوردی بسازیم و به خیال خود نشر معارف دهیم ، بلكه این نشر و ترویج فقط از راه گفتارهای وحیانی صورت می گیرد که ریشه در وحی منبعث از قدرت لایزال الهی دارد .

8- متأسفانه این قبیل شعارهاى خود ساخته ، چهره ای منفی از مذهب امامان اهلبيت علیهم السلام نشان می دهد و مسئولیتش بر دوش سازندگان آن است .

9- براى تعظيم اهلبيت علیهم السلام و نشر مفاهیم عالی دینی؛ باید همان حقايق آيات قرآن و روايات مستفيض فضائل آنها را تبيين كرد ؛
و چه بسا همین ، بزرگترين وسيله برای ترويج فضائل این خاندان باشد .

10-آيات و روايات فضائل اهل بیت علیهم السلام بسيار است اما مهم آن ست كه اين فضائل به زبان روز تبيين ونشر گردد .
همچنين بايد به شیوه ای گیرا و متین ؛ دلايل مظلوميت اهلبيت علیهم السلام و علوم وحكمتهای معجز آميز آنان را گسترش داد که همین ، وباعث جذب عقول نخبگان و دانشمندان وپژوهشگران است .

واقعۀ کربلا و مصیبت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) دارای وجوه مختلف و ابعاد متعدد است و عزاداری برای حضرت ام‌البنین عزا‌داری برای ابا‌عبد‌الله (علیه‌السلام) و لطمه زدن در عزای ام‌البنین لطمه در عزای ابا‌عبد‌الله (علیه‌السلام) است. سیرۀ شیعیان در دهۀ محرم نیز این سخن را تأیید می‌کند. شیعیان هر یک از شب‌ها و روز‌های دهۀ محرم را به یکی از ستاره‌های درخشان و اسوه‌های صبر و وفا‌داریِ کربلا اختصاص می‌دهند و در آن روز و شب، مصائب و جنگ‌آوری و دلاوری‌های آن اسوه را ذکر می‌کنند، زیرا یادِ یارانِ وفا‌دارِ ابا‌عبد‌الله‌الحسین (علیه‌السلام) یاد آن حضرت است و عزا‌داری برای آن‌ها عزا‌داری برای حضرت است. همۀ این وقایع و حوادث، همۀ این مصائب و صبر و شکیبایی‌ها، همۀ این حماسه‌ها و دلاوری‌ها، همۀ این رزم‌ها و جنگ‌آوری‌ها، حول حضرت امام حسین (علیه‌السلام) متمرکز است و یاد آن‌ها یاد حضرت امام حسین (علیه‌السلام) است.
این سخن با آن‌چه در زیارت‌هایِ حضرتِ حسین (علیه‌السلام) وارد شده‌است مطابقت دارد. مخاطبِ زیاراتِ مأثورۀ حضرتِ ابا‌عبد‌الله‌الحسین (علیه‌السلام) خودِ حضرت است، ولی با این همه، در آن زیارات فرزندان و نوادگان حضرت (علیه‌و‌علیهم‌السلام) و مصائب آنان و نیز افراد دیگری از بنی‌هاشم و مصائب آنان و نیز اصحاب حضرت و مصائب آنان ذکر شده‌است.
لعنِ قاتلینِ ائمه و قاتلین شعیان آن ذوات قدسی نیز در امتداد یاد حضرت (علیه‌السلام) است. در زیارت‌ها، قاتلینِ حضرتِ امام حسین (علیه‌السلام) و قاتلین فرزندان و نوادگان و قاتلین یاران و قاتلین شیعیان ایشان لعن شده‌اند و این لعن و نفرین‌ها چیزی مجزا از یاد حضرت و ذکر مصیبت ایشان نیست.

1. مؤمنان نباید از چنین تعبیر‌هایی استفاده کنند. در این موضوعات، باید از تعابیری استفاده شود که در نصوص روایات و زیارات به کار رفته‌است.
2. از حضرت امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده‌است که در شأن و مدح ما، آن‌چه خود ما گفته‌ایم بگویید و آن‌چه را نگفته‌ایم نگویید.
3. چنین سخنانی به اعتقادات مرتبط است و سخن از اعتقادات از شعائر دینی است و شعائر دینی نمای دین است. افراد در مواجهۀ اول با دین شعائر دینی را می‌بینند و آن را در‌می‌یابند. برای همین، نمی‌توان در بیان اعتقادات از تعابیر بی‌اساس و من‌در‌‌آوردی استفاده کرد. در این باره، حتماً باید به قرآن و اهل‌بیت (علیهم‌السلام) رجوع کرد و از آن‌چه در قرآن و روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) وجود دارد استفاده کرد.
4. حاصل سخن این است که ما در این باره باید از دستورات و اوامر و سخنان اهل‌بیت (علیهم‌السلام) تبعیت کنیم و به‌هیچ‌وجه از آن ذوات قدسی (علیهم‌السلام) پیشی نگیریم.
5. در روایات وارد شده‌است که نمی‌توان با عقل بشری به دین الهی رسید و حتماً در این باره باید به وحی رجوع کرد.
6. خطر‌ناک‌ترین انحراف و گمراهی و لغزش پیروی از هوای نفس در امور دینی، خصوصاً در امور اعتقادی دینی، است. خطر‌ناک‌ترين انحراف اين است كه انسان در امور دین به جای تبعیت از وحی الهی، از هوای نفس، از آن‌چه خوشش می‌آید، پيروی كند.
7. ترویج و تبلیغ و نشرِ مذهبِ حقۀ اثنی‌عشری با الفاظ و ترکیب‌های بی‌اساس و ساختگی ممکن نیست. ما در این مورد باید از تعابیر دینی، از تعابیری که در قرآن و روایات و زیارات به کار رفته‌است، استفاده کنیم.
8. نه‌تنها ترویج و تبلیغِ مذهبِ حقۀ اثنی‌عشری با ترکیب‌های بی‌اساس و ساختگی ممکن نیست، بلکه چنین تعابیر و سخنانی اثر سوء و تأثیر منفی دارند و چهرۀ دین و مذهبِ حقه را وارونه نشان می‌دهند.
9. برای ترویج و تبلیغ دين حق، بهترين روش بيان مقامات و فضائل وارد‌شده در شأن و مقام اهل‌بيت (عليهم‌السلام) است.
10. نه شأن و مقام و معجزات اهل‌بیت (عليهم‌السلام) پایین است و نه آیات و روایات بیان‌کنندۀ شأن و مقام آن ذوات قدسی (عليهم‌السلام) کم است. آن ذوات قدسی و نورانی (عليهم‌السلام) مقامی رفیع و بلند دارند و آیات و روایات فراوانی شأن و مقام و معجزات آن بزرگواران (عليهم‌السلام) را باز‌گو کرده‌است. ما باید از تعابیر ساختگی و بی‌اساس پرهیز کنیم و تا آن‌جا که می‌توانیم از این گنجینه‌های دینی که ره‌آورد وحی الهی است استفاده کنیم. باید حقایق را از قرآن و روایات بگیریم و با زبان روز و بیانی قابل‌فهم و هضم برای انسان امروزی تبیین کنیم تا تشنگان حقیقت به حق و حقیقت رسند و سیراب شوند. ما باید در قرآن و سخنان اهل‌بیت (عليهم‌السلام) تأمل کنیم و آن‌ها را بفهمیم و سپس با بیانی شیوا و گیرا و قابل‌فهم برای انسان معاصر، به دیگران عرضه کنیم تا محققین و پژوهش‌گران، کسانی که دل در گرو حق و حقیقت دارند و تشنۀ علم راستین و خواهان حکمت حقیقی‌اند، به حقیقت رسند و سیراب شوند. به‌راستی اگر معارف قرآنی و دینی به جامعۀ نخبگانی ارائه شود، موجب حیرت عقل‌ها می‌شود.

مشروعیت برخی شعائر و مناسک بر‌آمده از ادلۀ عام است و برخی دیگر بر‌آمده از ادلۀ خاص].
1. اگر مشروعیت عملی با دلیل یا ادلۀ عام اثبات شده‌است، ملاک در صدقِ «وهنِ» این عمل حکمت و وجوه واقعی است، نه سخنان من‌در‌آوردی و وجوه ساختگی دشمنان.
2. اگر مشروعیت عملی دلیل خاص داشته باشد، به صرف استهزا دشمنان، نمی‌توان از آن عمل دست کشید و آن را عملی نا‌مشروع و غیر‌شرعی دانست، مگر این‌که عنوان ثانویه‌ای بر عمل منطبق شود که در این صورت به مقدار ضرورت، باید از انجام دادن آن پرهیز کرد.
3. اما در‌مورد قمه‌زنی باید بگویم که قمه‌زنی نمادی برای ایثار و شهادت و مظلومیت است. این نماد مختص به مسلمانان یا شیعیان نیست و مسیحیان نیز چنین علامت و نمادی را به‌کار می‌گیرند. حضرت مسیح به زعم مسیحیان به صلیب کشیده شده‌است و آن‌ها در روز مصلوب شدن مسیح ــ بنا‌بر اعتقاد خودشان ــ آیین خون را به جا می‌آورند.
4. ما در کتاب «شعائر حسینی»، جلد چهارم، بیان کرده‌ایم که روایات متواتر بر نماد بودن خون دلالت دارند.

اقامت در کربلا فی‌نفسه کراهتی ندارد. آن‌چه مکروه است رعایت نکردن آداب حضور در کربلا‌ست، خصوصاً در نزدیکی مضجع شریف حضرت امام حسین، مانند دو حرم مقدس و بین‌الحرمین.
مراد از «آداب حضور» همان چیز‌هایی است که در کتب زیارت و کتب روضه آمده‌است، مانند زیاده‌روی نکردن در خوردن و آشامیدن و در رستوران و غذا‌خوری رفتن و در خوردن شیرینی‌ها و غذا‌هایی که در شادی‌ها طبخ می‌شود و پرهیز از شادی و نشاط. رعایت وقار و سنگینی در رفتار و حفظ حزن و اندوه قلبی و نشان دادن حزن و اندوه در ظاهر از دیگر آداب حضور در کربلای معلا‌ست که زیبنده است مقیم آن مکان مقدس رعایت کند.