عبادات

صحیح بودن روزه بی‌وجه نیست، زیرا شخص به دخول ماه رمضان جهل داشته‌است و از‌این‌رو حکم ناسی و جاهل را دارد و «افطار عمدی» بر فعل او صدق نمی‌کند، هر‌چند مقتضای احتیاط این است که روزۀ ماه رمضان را نیت کند و روزه بگیرد و بعد از ماه مبارک رمضان نیز قضای روزه را به جا آورد.

بله، باید با مسح کردن سنگ، مقداری غبار یا خاک به دست تیمم‌کننده بچسبد. پس تیمم بر سنگ صاف و سنگ مرمر جایز است به شرط این‌که غبارآلود یا خاک‌آلود باشد.

در فرض سؤال، روزه بر مادر واجب نیست. مادر می‌تواند روزه را افطار کند و در ازای هر روز فدیه دهد و بعداً روزه‌هایش را قضا کند.

اگر شخص گمان می‌کرد وقت سعه دارد و بعد از جنب شدن می‌تواند غسل کند و خلاف گمانش آشکار شود، چیزی بر او واجب نیست. در این فرض، روزۀ شخص صحیح است و نه قضای آن لازم است و نه کفاره برای آن.
اگر شخص گمان نمی‌کرد وقت سعه دارد، احوط (البته اگر اظهر نباشد) قضای روزه است.
اگر شخص از روی عمد خود را جنب کند در حالی که می‌داند وقت برای غسل و تیمم ندارد، حکم تعمد بر جنابت را دارد. البته اگر وقت برای تیمم داشته باشد، باید تیمم کند و روزه بگیرد.

کسی بنیه‌اش ضعیف است و روزه برای او ضرر دارد می‌تواند روزه را ترک کند و به‌طریق اولی کسی روزه نگرفتن برای کسی که روزه برایش موجب حَرَج است جایز است. این افراد می‌توانند روزه نگیرند، ولی هنگامی که به‌لحاظ جسمانی قوی شدند، باید قضای روزه‌ها را به جا آورند و به‌ازای هر روزی که افطار کرده‌اند، فدیه بدهند.

در قرائت نه ترتیل لازم است و نه رعایت تجوید ضروری است و نه قرائت به‌صوررت فصیح مهم و واجب است. آن‌چه لازم و ضروری است این است که قرائت به‌حسب زبان عربی، در تلفظ الفاظ و…، صحیح باشد، هر‌چند به‌صورت غیرفصیح قرائت شود

فدیه دادن شکر جایز و در‌نتیجه عمل آن شخص مجزی است، زیرا هر چیزی که غذا محسوب و خورده شود و موجب تقویت بدن شود، برای فدیه دادن، مجزی است. البته بهتر است فدیه گندم یا آرد باشد.

تدخین (سیگار کشیدن) مانند خوردن و آشامیدن و از مفطرات است، ولی اگر کسی از روی غفلت یا سهو و اشتباه سیگار بکشد، آسیبی به روزۀ شخص نمی‌رسد و روزه‌اش صحیح است.

1. مال قرض‌گرفته‌شده خمس ندارد، زیرا سود محسوب نمی‌شود، خصوصاً با توجه به این‌که در مئونۀ شخص استفاده شده‌است.
2. مالی که از قبل، از سالیان پیش، به آن خمس تعلق گرفته‌است در ذمۀ شخص باقی است و باید آن را بپردازد، هر‌چند پرداخت آن تدریجی و به‌حسب قدرت شخص باشد.
3. اگر سود مال برای همین سال باشد، خمس ندارد، زیرا در مئونۀ همین سال خرج شده‌است.

اگر قصد دعای مطلق داشته باشد، اشکالی ندارد و جایز است. اگر عین الفاظ قرآن را، بدون کم‌و‌کاست و زیات و نقصان، بخواند، می‌تواند هم نیت قرائت قرآن کند و هم نیت دعا.

جواب 1
الف. از‌نظر ما، بین غسل ارتماسی و غسل ترتیبی تفاوت ماهوی و ذاتی وجود ندارد. ماهیت و طبیعت کلی غسل ارتماسی و ترتیبی یکی است و فقط در فرد و مصداق با هم فرق دارند. غسل ارتماسی به تأخر زمانی غسل اعضا مشروط نیست و می‌توان غسل همۀ اعضا را مقارن با هم به جا آورد.
ب. به هر حال غسل زير دوش صحيح است و می‌توان آن را به نيت اجمالی به جا آورد به‌طوری که در استمرار آن تقارن حاصل شود.

جواب 2
الف. برای تشخیص اهل علم و خبره باید به اهل علم از حوزوی‌ها مراجعه کرد. مراجعه به نظر فقها یا مجتهدین یا حتی کسانی که قریب به اجتهاد هستند کافی است.
ب. در صورت تعارض نظر اهل علم و خبره، باید از نظر کسی که عالم‌تر است یا از نظر کسی که از هوا و هوس دورتر است پیروی کرد.

1. روشن است که مصرف مال در راه اهل‌بيت (علیهم‌السلام) از انفاق در دیگر امور خير بالاتر و افضل و اولى است.
2. دلیل آن این است که احیا و زنده کردن روح و قلب و فكر و اندیشۀ مؤمنان از تغذيۀ بدن‌های آن‌ها و از كمک مادی به آن‌ها بالا‌تر و والا‌تر است.
3. در روايت از خاندان عصمت و طهارت (علیهم‌السلام) آمده‌است كه زنده كردن روح جاويد و همیشگی است، اما زنده كردن بدن محدودیت زمانی دارد و همیشگی نیست.

اگر نوشته در عرف مؤمنین آیۀ قرآنی یا اسم متبرک محسوب شود، حکم آیۀ قرآن یا اسم متبرک را دارد و برای لمس آن، طهارت، مثلاً وضو، شرط است.

حاكم شرع فقيه متصدی امور دينی است که واجد شرایط افتا‌ست.

مبلغ آن به‌اندازۀ قیمت سه کیلو آرد گندم یا جو یا به‌اندازۀ قیمت سه کیلو شکر یا به‌اندازۀ قیمت قوت غالب و اساسی مردم است.

1. بله، می‌تواند کسی دیگر را وکیل کند تا از طرف او زکات فطریه را به فقیر بپردازد.
2. ملاک قیمت زکات فطریه کشورِ خودِ مکلف است، هر‌چند بهتر است قیمت بالا‌تر را پرداخت کند.

1. برای صحت نائب گرفتن در حج، عجز بدنی لازم نیست، بلکه عجز از سفر یا عجز از به جا آوردن اعمال حج کافی است. عجز از سفر یا عجز از به جا آوردن اعمال حج ممکن است به‌خاطر ضعف بدنی یا ضعف در بنیه یا ضعف قلبی و امثال این‌ها باشد.
2. اگر کسی از سفر کردن و از بودن در مشعر‌ها عاجز نباشد، یعنی بتواند سفر کند و در مشعر‌ها حاضر شود، ولی از به جا آوردن دیگر اعمال حج، مانند سعی و طواف و رمی جمرات یا از بودن در ازدحام، عاجز باشد و نتواند این اعمال را به جا آورد، باید خودش به حج رود و برای اعمالی که از انجام دادنشان عاجز است نائب بگیرد.

پرداخت زکات فطریه به فقیری در محل سکونت شخص بنا‌بر احتیاط واجب است به این توضیح که اگر در محل زندگی شخص فقیر و مستحق وجود داشته باشد، بنا‌بر احتیاط، زکات فطریه باید به یکی از فقرای محل زندگی شخص داده شود.

۱. ما در قبل و در جا‌های دیگر اشاره کرده‌ایم که مرحوم صاحب‌جواهر (قدس‌سره) در کتاب شریف جواهر‌الکلام، در بحث سلام نماز، معتقد شده‌است هر‌چه به‌عنوان مندوب و مستحب در تشهد ذکر می‌شود در‌واقع واجب تخییری است، یعنی مراد از «مندوب» در تشهد «وجوب تخییری» است و از باب اقل واجب یا اکثر مستحب نیست. صاحب‌جواهر (قدس‌سره) در بحث تشهد نماز، به استحباب شهادت سوم (شهادت به ولایت حضرت علی)، مانند جزئی مستحب، معتقد شده‌است و در‌نتیجه آن‌چه در بحث سلام نماز گفته‌است عدول از جزء مستحبی به واجب تخییری است.
۲. حضرت علامه سید محمد‌‌مهدی بحر‌العلوم (قدس‌سره) در منظومۀ فقهیه‌اش سخنی دارد که مفیدِ وجوبِ تعیینیِ رکنیِ اعتقادیِ فقهی است که صاحب‌جواهر (قدس‌سره) نیز به سخن بحر‌العلوم استشهاد کرده‌است.
سید محمد‌‌مهدی بحر‌العلوم (قدس‌سره) در منظومۀ فقهیه‌اش گفته‌است:

صل إذا ما اسم محمد بدا
عليه والآل فصل لتحمدا

وأكمل الشهادتين بالتي
قد أكمل الدين بها في الملة

وأنها مثل الصلاة خارجة
عن الخصوص بالعموم والجة

ترجمه:
هنگامی که اسم حضرت محمد می‌آید بر او و آل او درود و صلوات بفرست تا سپاس‌گزاری را به جا آورده باشی.
آری، کامل‌ترین شهادت شهادتی است که دین و ملت با آن کامل شود.
درود و صلوات بر محمد و آل محمد [که ملازم با شهادت سوم است] مانند نماز است، یعنی بر‌اساس ادله‌ی خاص، خارج از حقیقت تشهد و بر‌اساس ادله‌ی عام (عمومات) داخل در حقیقت و طبیعت تشهد است.
شرح سخن مرحوم بحر‌العلوم (قدس‌سره) در چند نکته ارائه می‌شود:
الف. مرحوم بحر‌العلوم، مانند جناب کاشف‌الغطا، از ادلۀ عام جزئیت شهادت سوم (شهادت بر ولایت حضرت علی) را استفاده کرده‌اند، یعنی دو بزرگوار، بر‌اساس دلایل، شهادت سوم را جزء تشهد می‌دانند.
ب. مرحوم بحر‌العلوم (قدس‌سره) شهادت سوم را جزء تشهد نماز می‌داند و بر آن برهان اقامه کرده‌است و معتقد است جزء تشهد بودنِ شهادت سوم به ضرورت دین و آیین اسلامی است.
ج. فتوای مرحوم بحر‌العلوم (قدس‌سره) این است که تشهد بدون شهادت سوم ناقص است.
د. صاحب‌جواهر (قدس‌سره) شعر علامه بحر‌العلوم (قدس‌سره) را نقل و برای مبنای مختار خودش، در مبحث اذان و اقامه، به آن استشهاد کرده‌است. مبنای صاحب‌جواهر (قدس‌سره) این است که بر‌اساس دلایل عام (عمومات)، شهادت سوم جزء شهادت‌ها‌ست.
هـ. سید محمد‌مهدی بحر‌العلوم تصریح کرده‌است که به‌مقتضای ادلۀ خاص، شهادت سوم خارج از اذان و اقامه است و جزء اذان و اقامه نیست، همان‌طوری که درود و صلوات بر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) و اهل‌بیت ایشان (علیهم‌السلام) خارج از اذان و اقامه است.
و. هر‌چند از نظر بحر‌العلوم، بر‌اساس ادلۀ خاص، شهادت سوم جزء اذان و اقامه نیست و خارج از آن دو است، بر‌اساس ادلۀ عام جزء تشهد اذان و داخل در تشهد اذان است، یعنی شهادت سوم، بر‌اساس ادلۀ عام، جزء تشهد اذان‌اند.
ز. همان‌طوری که صلوات بر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) و اهل‌بیت ایشان (علیهم‌السلام)، بر‌اساس ادلۀ خاص، داخل در ماهیت و طبیعت تشهد نیست و خارج از تشهد است، ولی بر‌اساس ادلۀ عام، داخل در تشهد و جزء تشهد است و این مطابق چیزی است که مورد‌قبول همۀ مذاهب اسلامی است. همۀ مذاهب اسلامی معتقد‌ند صلوات بر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) و آل ایشان (علیهم‌السلام) داخل در تشهد و جزء تشهد است. هیچ مذهبی شهادتین را، بدون صلوات بر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) و آل ایشان، کافی نمی‌داند.

ح. علامه بحر‌العلوم (قدس‌سره) دلیل و استدلالی دیگر، سابق بر همۀ استدلال‌ها، سامان داده‌است و آن این است که دین و آیین اسلامی با شهادت سوم کامل می‌شود و بر‌اساس این، در دین و آیین، نمی‌توان به شهادتین، بدون شهادت سوم، اکتفا کرد و این سخن به واجب بودن و روشن و بدیهی بودنِ ثبوتِ وجوب از نظر علمای مذهب حقه اشاره دارد، یعنی این سخن به این مشیر به این است که همۀ علمایِ مذهبِ حقۀ اثنی‌عشری شهادت سوم را واجب و ضروری می‌دانند. نه‌تنها علما و بزرگانِ مذهبِ حقه شهادت سوم را واجب و ضروری می‌دانند، بلکه همۀ اتباع و پیروان این مذهب نیز شهادت سوم را واجب و ضروری می‌دانند و معتقد‌ند تشهد، بدون شهادت سوم، کافی نیست، زیرا شهادت دادن کامل نمی‌شود مگر با شهادت سوم.ط. آن‌چه علامه بحر‌العلوم (قدس‌سره) گفته‌است برهانی بزرگ و قوی است بر این‌که در دین و ملت و آیین اسلامی، شهادت سوم داخل در حقیقت تشهد و واجب تعیینی است و این مطلب ضروری مذهب است.
ی. مرحوم بحر‌العلوم (قدس‌سره) شهادت سوم را داخل در حقیقت تشهد می‌داند و تعبیر او به «اِکمال تشهد» به این برداشت گواهی می‌دهد. ایشان (قدس‌سره) شهادت سوم را موجب اِکمال شهادتین می‌داند و «اکمال شهادتین» مطابق «اکمال دین» است که آن هم با شهادت سوم محقق می‌شود. پس مقتضای سخن ایشان (قدس‌سره) این است که تشهد بدون شهادت سوم ناقص است.
ک. مقتضای سخن ایشان (قدس‌سره) این است که ۱. دین و ملت با شهادت سوم کامل می‌شود و ۲. دلیل این سخن ضرورتی است که از ادله به‌دست می‌آید و ناظر به ماهیت و طبیعت تشهد و حقیقت شرعیه داشتن آن است، حقیقت شرعیه‌ای که در همۀ مواطن عبادی و اعتقادی و شعائر مذهبی واحد (یک حقیقت) است.
ل. شهادت سوم رکن دین است و دین با آن کامل می‌شود و لازمۀ چنین اقراری این است که ذات تشهد شهادت‌های سه‌گانه باشد. به سخن دیگر، لازمۀ آن‌چه گذشت این است که تشهد با صرف شهادتین محقق نشود و حقیقت و طبیعت تشهد صرف شهادتین نباشد، زیرا از سوی دیگر، کمال دین و قوام حقیقت آن با شهادت سوم است و این دو سخن با هم سازگار نیستند، یعنی یا باید بگوییم تشهد با صرف شهادتین محقق می‌شود و حقیقت و طبیعت تشهد صرف شهادتین است یا باید بگوییم کمال دین و قوام حقیقت آن با شهادت سوم است و اعتقاد به هر دو گزاره ممکن نیست، زیرا آن دو با هم نا‌سازگار و متناقض‌اند در حالی که گزارۀ «کمال دین و قوام حقیقت آن با شهادت سوم است و دین و آیین بدون ولایت و بدون شهادت به ولایت ناقص است» روشن و مورد‌قبول همۀ پیروان دین و مذهب حق است.

۱. بنا‌بر نظر برخی از قدما که مطابق مختار ما نیز هست، در قضای نماز و روزه و حج و دیگر عبادات از سوی میت، بین پدر و مادر تفاوتی نیست. میت اعم از این‌که پدر یا مادر وارث باشد یا فرزند وارث یا بردار یا خواهر یا عموی یا دایی وارث باشد، یعنی هر میتی که وارثی دارد، اعم از این‌که وارث او از طبقۀ اول ارث باشد یا از طبقۀ دوم ارث باشد یا از طبقۀ سوم ارث باشد، [باید دیون شرعی او، مانند نماز و روزه و حج و…، به جا آورده شوند]، زیرا دیون شرعی میت مانند دیون مالی او هستند و در‌نتیجه هزینۀ قضای آن‌ها باید از اصل ما‌ترک خارج شود. به سخن دیگر، عبادت‌هایی را که میت به جا نیاورده و در ذمۀ او باقی مانده‌است، مانند نماز و روزه و حج، دِیْن محسوب می‌شوند و باید از طرف او قضا شوند و هزینۀ قضای آن‌ها باید از اصل ما‌ترک خارج شود، مگر این‌که یکی از وراث میت یا یکی از ارحام و بستگان او یا شخصی بیگانه تبرعاً و بدون گرفتن هزینه‌ای دیون شرعی او را قضا و ذمۀ میت را فارغ کند و در‌نتیجه نیازی به خارج کردن هزینۀ قضا از ما‌ترک نباشد.
۲. به جا آوردن دیون شرعی میت و تفریغ ذمۀ او از دیون شرعی مسئولیتی است بر عهدۀ پسر بزرگ، زیرا پسر بزرگ ولیّ میت است. [از این نکته به‌دست می‌آید] تفریغ ذمۀ میت از دیون شرعی به پسر بزرگ اختصاص ندارد، بلکه وظیفه و مسئولیتی بر عهدۀ ولیّ میت است و پسر بزرگ، چون ولیّ او است، باید دیون شرعی او را به جا آورد. بر‌اساس این، ولیّ میت مطلقاً، اعم از این‌که پسر بزرگ میت باشد یا پدر میت باشد یا برادر بزرگ میت باشد یا یکی از ارحام میت باشد، باید به تأدیۀ دیون شرعی میت قیام کند.
۳. [با چشم‌پوشی از مبنای مختار ما]، دید‌گاه مشهور در این باره این است قضایِ دیونِ شرعیِ پدر واجب است، ولی قضایِ دیونِ شرعیِ مادر واجب نیست و دلیل این سخن نَسَب و عصبیت مادر است. نسب مادر به خانواده و عشیره‌اش است و آن‌ها عاقلۀ او هستند، نه پسر بزرگ او.