تعداد پرسش‌ها: ۲۱۶
خالکوبی نام اهل‌بیت (علیهم‌السلام) روی بدن جایز نیست، زیرا شخص محدث می‌شود و در حال حدث، خصوصاً حدث اکبر (جنابت)، طهارت ندارد. اگر کسی نام اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را روی بدن خالکوبی کرد، باید شکل آن را تغییر دهد تا از اسم اهل‌بیت (علیهم‌السلام) بودن در‌آید.
فقهی›خانواده و بانوان›نکاح›حق زن
باتوجه به اینکه اصل نفقة و وجوب آن به مقتضای عقد نکاح است نه توافق و اشتراط دو طرف، شوهر حق ندارد که از پرداخت باقیمانده ی نفقه امتناع کند بلکه باید آن مقدار را بپردازد. یعنی الزام شوهر به پرداخت باقیمانده ی نفقه به خاطر حکم اولی است نه به خاطر توافق، به همین خاطر عدم وفاء زن به شرط مورد توافق، موجب نمی شود که حق زن نسبت به نفقه از بین برود.
اما دربارۀ سؤال اول باید گفت:
1. تا زمانی که فعالیت‌های سرمایه‌گذاری‌شان حلال باشد، سرمایه‌گذاری در آن شرکت‌ها و خرید سهامشان صحیح و جایز است.
2. در فرض سؤال، اصل سرمایه از راه قرض‌های ربوی به‌دست آمده‌است و این مسئله به حلیت فعالیت‌ها و حلیت شراکت در آن فعالیت‌ها آسیبی نمی‌زند، زیرا اصل قرض حلال است و فقط زیادات ربوی‌ای که به بانک پرداخت می‌شود حرام است.
3. وام گرفتن از بانک‌های ربوی به این معنی نیست که همۀ اموال آن بانک‌ها حرام است [و در‌نتیجه چنین نیست که اصل قرض ضرورتاً از مال حرام باشد].
اما دربارۀ سؤال دوم باید گفت:
1. خرید سهام آن شرکت‌ها، به‌اندارۀ اصل سرمایۀ حلال، صحیح و جایز است و خرید سهام از مقدار حرام جایز نیست.
2. حکم گفته‌شده دربارۀ سود‌های این شرکت‌ها نیز صادق است.
3. آن‌چه گذشت در صورتی است که سهام‌داران این شرکت‌ها مسلمان باشند.
4. اگر سهام‌داران این شرکت‌ها مسلمان نباشند، خرید سهام و تملک سود‌های دریافتی از این شرکت‌ها حلال است.
1. آن‌چه انجام داده‌است مجزی است و شخص عملِ مستحبِ عقیقه را به جا آورده‌است.
2. بیع صحیح است، ولی خیار فسخ یا ارشِ تفاوتِ قیمتِ گوسفند نر با ماده برای مشتری ثابت است.
این معامله با رعایت شروطی صحیح و جایز است:
1. سود اعطایی نباید مبلغی معین و مشخص یا به‌اندازۀ درصدی معین و مشخص از اصل سرمایه باشد، بلکه باید درصدی باشد [مثلاً چهل یا پنجاه یا شصت در‌صدِ سود].
2. عامل (کسی که کار بر عهده‌اش است) نباید ضامن اصل سرمایه باشد، [یعنی در صورت از دست رفتن اصل سرمایه، نباید عامل ضامن و مسئول آن باشد .
فقهی›خانواده و بانوان›طلاق
1. وکیل باید تابع موکل باشد و اگر اقدامی در خلاف جهت خواسته‌های موکل انجام دهد، شرعاً نافذ نیست و اقدامش باطل است.
2. از نظر ما، در طلاق، وکیل به‌صورت تولیت صحیح نیست. برای مثال، اگر زوجه براساس عقدی لازم، اعم از اینکه عقد نکاح باشد یا عقد لازم دیگری باشد، خودش یا شخص ثالث را وکیل برای طلاق قرار دهد، به‌طوری که زوج حق برگشت از وکالت را نداشته باشد و نتواند وکالت اعطایی را فسخ کند، چنین وکالتی وکالت به‌صورت تولیت و از نظر ما باطل است. در این نوع وکالت، وکیل ولی‌ّای مستقل است و بر طلاق ولایت دارد و تابع خواست و ارادۀ موکل نیست. [به سخن دیگر، حق‌طلاق‌هایی که در قوانین به زوجه یا شخص ثالث اعطا می‌شود و به تأیید و امضای زوج می‌رسد، شرعاً نافذ نیست.]
3. بنا‌بر آن‌چه گذشت، وکیل رسمی برای طلاق بودن [و حق طلاق داشتن با توضیحی که گذشت] شرعاً جایز و نافذ نیست، ولی به‌لحاظ قانونی قوانین و مقررات ویژه‌ای وجود دارد.
4. آری، در فرض سؤال، شما می‌توانید طلاق را امضا و تأیید کنید تا شرعاً صحیح و نافذ باشد.
5. گذشت که وکالت به‌صورت تولیت جایز و نافذ نیست و زوجه یا شخص ثالث نمی‌توانند وکالت بدون عزل برای طلاق داشته باشند، ولی باید توجه کرد که برخی موارد مواردِ طلاق اجباری است و در این موارد، زوجه مستحق طلاق است. بنا‌بر‌این آن‌چه در قبل گذشت منافی طلاق اجباری نیست، زیرا در موارد طلاق اجباری، طلاق به‌دست زوج نیست.
فقهی›معاملات›خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها
1. هر‌چند آب‌جو و ماء‌الشعیر برای صاحب مجلس حلال ظاهری است، از نظر ما حکم خمر را دارد و حرام است و از‌این‌رو نباید بر سر سفره‌ای که خمر یا آب‌جو و ماء‌الشعیر وجود دارد نشست.
2. شایسته است میهمانان به میزبان تذکر دهند که آب‌جو و ماء‌الشعیر را از سر سفره بردارد تا نشستن بر سر آن برای کسی محذور نداشته باشد.
فقهی›معاملات›فقه بانکداری
1. در فرض سؤال، مضاربۀ یاد‌شده و قرار‌داد‌های بانکی اشکال دارد و باید فسخ شوند.
2. اگر فسخ قرار‌داد ممکن نباشد، سود بانکی را نه به‌عنوان سود، بلکه باید به‌عنوان بیت‌المال ــ با توجه به اینکه هر مؤمنی از بیت‌المال سهم دارد و مستحق بیت‌المال است ــ قبض کرد.
3. بنا‌بر‌این مؤمنینی که از طبقۀ مستمند و فقیر یا حتی از طبقۀ متوسط جامعه هستند می‌توانند سود بانکی را [با توضیحی که در پاسخ شمارۀ دو گذشت] قبض و در آن تصرف کنند.
1. اگر بخشش شخص مقید به «فقیر بودن» باشد، یعنی اگر به این قصد که فردِ یاد‌شده محتاج و فقیر است، مال را به او بخشیده باشد، ظاهر امر این است که آن فرد مدیون است [و در‌نتیجه اعطا‌کننده حق باز‌پس‌گیری دارد].
2. دلیل حکم یاد‌شده این است که قصد اعطا‌کنندۀ مال مقید به فقیر بودن گیرنده بوده‌است [به‌طوری که اگر گیرنده فقیر نبود، چنین اعطا و بخششی نیز نبود]. این سخن با خمس و زکات قابل‌مقایسه است. خمس و زکات باید به‌دست فقیر و محتاج برسد و شخص غیر‌فقیر و غیر‌محتاج مالک خمس و زکات نمی‌شود.
3. خصوصاً اگر مال بخشیده‌شده مبلغی زیاد و قابل‌اعتنا باشد به‌طوری که کسی چنان مبلغی را به غیر‌فقیر نمی‌بخشد.
4. بلکه براساس مبنای صحیح، ایقاعات، مانند اسقاط و اذن و اجازه و ابرای ذمه و بخشش و عتق و آزاد کردن، را نیز می‌توان مقید کرد و در‌نتیجه بذل و بخشش‌ها یا اسقاط حقوق عرفا قصد عنوانی وقفی دارند و از همان ابتدا مقید به عناوینی‌اند. [برای مثال، بخشش مال کثیر به شخصی عرفاً مقید به فقر آن شخص است و] در‌نتیجه اسقاط حق عرفاً تمام نیست.
فقهی›معاملات›فقه بانکداری
در بانک‌ها، مقدار سود بر حسب مبلغی است که در بانک سرمایه‌گذاری می‌شود و چنین سرمایه‌گذاری و معاهده‌ای در‌واقع قرض ربوی است.
1. اگر بقیۀ شرائط بیع رعایت شده باشد، بیع در صورت «الف» صحیح است.
2. اگر مبیع (خود‌رو در فرض سؤال) موجود باشد، بیع در صورت «ب» صحیح است.
3. اگر در بیع لاحق، مبیع (خود‌رو در فرض سؤال) موجود یا ثمن و پول نقد باشد، بیع در صورت «ج» صحیح است.
4. شرائط گفته‌شده در مورد سه در صورت د نیز باید رعایت شود و با رعایت آن‌ها، بیع در صورت «د» نیز صحیح است.
5. اگر موکل به وکیل برای اعطای مال [به آقای شمارۀ دو] اذن دهد، هر دو معاملۀ یاد‌شده در صورت «ه» صحیح خواهد بود.
بهترين راه براي فرار از ربا اين است كه وام‌گيرنده التزام به پرداخت مبلغ زائد بر مبلغ وام (کار‌مزد) نداشته باشد به این معنی که اگر راهی برای فرار از پرداخت مبلغ زايد وجود داشته باشد، آن را پرداخت نمی‌کند و فقط اصل وام را تسویه می‌کند.
1. اهرم مالی* هر‌چند به‌صورت قرض با شرط زیادت ربوی به‌حسب اصل سرمایه (حاشیۀ مالی) است، حکم آن معامله‌های متداول در بورس است.
2. فارکس (تجارت و مبادلۀ ارزهای خارجی که روزانه به مقدار بسیار زیاد در سطح بین‌المللی انجام می‌شود) بیع دین به دین است و در‌نتیجه صحیح نیست و افزون بر بیع دین به دین بودن، حکم معامله‌های متداول در بورس را دارد.
3. در پاسخ به سؤالات قبلی، حکمِ معامله‌هایِ متداولِ در بورس گذشت. معامله‌هایِ متداولِ در بورس بر دو قسم است:
الف. خرید و فروش سهام شرکت‌ها و دارایی‌های خارجی؛ این معاملات اشکالی ندارند و جایز هستند.
ب. تبادل و خرید و فروش‌هایی براساس تورم در حالی که شخص به‌اندازۀ معامله‌های انجام‌گرفته در بورس، مال و دارایی و سرمایۀ واقعی و حقیقی ندارد. بیش‌تر معامله‌ها و خرید و فروش‌های بورس از این قسم است در حالی که چنین معامله‌هایی صحیح نیست و باطل است، زیرا چنین معامله‌هایی یا قمار‌ند یا قرض ربوی‌اند یا معاملاتی وهمی و صوری و ساختگی‌اند که عوض و معوّض وهمی و ساختگی‌اند و وجود خارجی ندارند.
4. اما قرار‌داد‌های آتی** علاوه بر این که وجوهِ بطلانِ گفته‌شده در قسمِ (ب) را دارا‌ست، وجهی دیگر برای بطلان را دارد و آن وجه عبارت از «استفاده کردن از اهرم مالی» است. در قرار‌داد‌های آتی از اهرم مالی استفاده می‌شود که در حقیقت معامله‌ای مجهول بر مقداری نا‌معلوم و مجهول است.
5. آری، وارد شدن در این عرصه و انجام این‌دست از معاملات برای کسی که مطمئن است ضرر نمی‌کند، صحیح و جایز است. صحت و جواز یاد‌شده یا به این دلیل است که شخص بر اموال مجهول‌المالک دست می‌گذارد و اموال مجهول‌المالک را به‌دست می‌آورد یا به این دلیل است که اموال عمومی را از دست بیگانه‌ها نجات می‌دهد و رها می‌کند یا به این دلیل است که از غیر‌مسلمان ربا می‌گیرد [و ربا گرفتن از شخص غیر‌مسلمان جایز است]. البته روشن است که این سخن به معنای صحیح و جایز بودنِ معامله‌های یاد‌شده نیست، بلکه این معامله‌ها معامله‌هایی صوری برای رسیدن به اهدافِ صحیحِ یاد‌شده هستند.
[*: لوریج یا اهرم (Leverage) در معاملات ارز دیجیتال، به استفاده از پول قرض‌گرفته‌شده برای انجام دادن ترید گفته می‌شود به این توضیح: شخصی که قدرت خرید یا فروش پایین دارد با قرض گرفتن رمز‌ارز، قدرت خرید یا فروش خود را تقویت می‌کند.
**: در قرار‌داد آتی، فروشنده و خریدار با هم توافق می‌کنند که در موعدی معین و مشخص و با مبلغِ توافق‌شده، کالا یا بخشی از کالا به فروشنده تحویل داده شود.]
فقهی›معاملات›تلقیح مصنوعی
1. هیچ‌یک از دو راه یاد‌شده جایز نیست، زیرا الف. از سویی، تلقیح تخمک با اسپرمی غیر از اسپرم زوج جایز نیست و ب. از سوی دیگر، انتقال اسپرم شخص غریبه (غیر زوج)، [اعم از تلقیح‌یافته یا غیر آن]، به رحم زن اجنبی جایز نیست.
2. به سخن دیگر، زن نمی‌تواند تخمک یا رحم خود را در اختیار شخصی غیر از همسرش قرار دهد.
3. در اختیارِ اجنبی قرار دادن تخمک یا رحم حرام است و اگر زنی این فعل حرام را مرتکب شود، بچه از حرام متولد می‌شود، ولی زنا‌زاده محسوب نـمی‌شود.
4. اگر تخمک زنی با اسپرم مرد اجنبی تلقیح و سپس به رحم او منتقل شود، نو‌زاد متولد‌شده فرزندِ صاحبِ اسپرم است، یعنی پدرِ نو‌زادِ متولد‌شده شخصِ صاحب اسپرم است، نه همسرِ زنِ صاحبِ رحم.
5. اگر اسپرم و تخمک زن و شوهری در محیط آزمایشگاهی تلقیح و سپس به رحم زن دیگری منتقل شود (فرض دوم در سؤال)، نو‌زادِ متولد‌شده دو مادر خواهد داشت. هم صاحب تخمک و هم صاحب رحم مادر نو‌زاد محسوب می‌شوند.
6. شما باید به مراکز دیگری که پزشک‌های حاذق‌تری دارد، مراجعه کنید تا نا‌باروی‌تان درمان و خودتان صاحب فرزند شوید
اگر مقدار (کیل یا وزن) آرد با نان مساوی باشد، اشکالی ندارد و پول دریافتی اجرت عمل (پخت نان) محسوب می‌شود، ولی اگر مقدار (کیل یا وزن) آرد با نان متفاوت باشد، احوط آن است که تعاطی بین شخص و نانوا (دادن آرد و پول در مقابل نان)، هبۀ معوضه باشد.
فقهی›معاملات›غنا و موسیقی
1. استفادۀ از آلات موسیقی، به‌صورت مطلق و کلی، حرام است، مگر چند استثنا، مانند زدن دف در عروسی‌ها و کوبیدن بر طبل در جنگ‌ها و برخی موارد دیگر.
2. آری، برخی جلوه‌هایِ صوتیِ* غیرِ مطرب ــ تا زمانی که آشکارا نغمۀ موسیقایی تلقی نشود ــ اشکال ندارد و جایز است.
3. افزون بر آن، شنیدنِ اصواتِ طبیعی و گوش سپردن به آن‌ها نیز جایز است، صدا‌هایی مانند صدای باد و صدایِ چکۀ آب و صدای برگ درختان [هنگام وزش باد] و صدای پرندگان مختلف. گوش دادن به این صدا‌ها و صد‌ها صدایِ طبیعیِ دیگر که ما را احاطه کرده‌اند و در هر‌جا و هر‌کجا قابل‌شنیدند، جایز است.
4. هم شنیدن اصوات طبیعی جایز است و هم ترکیب آن‌ها با هم‌دیگر و هم ترکیب آن‌ها با جلوه‌ها و افکت‌های صوتی.
[*: افکت (جلو): «مجموعۀ عوامل صوتی و تصویری که به قصد ایجاد تأثیر ویژه در تماشاگر یا بر‌جسته کردنِ طرحِ کلیِ فیلم، به‌کار گرفته می‌شود (فرهنگ بزرگ سخن، ج 1، ص 498)»].
1. تقدیر الهی و معلوم بودن رزق و روزی هر شخص در علم خداوند سبحان به معنای مجبور بودن مخلوقات (انسان) نیست. آری، همه چیز در علم الهی مقدر است و آن‌چه مقدر شده‌است بی هیچ شکی، عیناً محقق خواهد شد، ولی با حفظ اختیار بندگان.
2. مختار بودن انسان‌ها متعلَّق علم الهی است و محال است انسان مختار نباشد و مجبور باشد. تقدیر الهی به این تعلق گرفته‌است که انسان مختار باشد و کار‌های خود را با اراده و اختیار خود انجام دهد و در‌نتیجه مختار نبودن انسان محال است. اگر انسان در انجام دادن کار‌ها مجبور باشد، معلوم عینی (چیزی که در عالَم محقق می‌شود) با علم الهی و تقدیرات خدای توانا هم‌خوان نخواهد بود و این محال است.
3. براساس آن‌چه گذشت، باید بین «تقدیر افعال انسان‌ها» و «تسبیب افعال انسان‌ها» تفاوت قائل شد. خداوند تعالی افعال انسان را مقدر و روشن کرده‌است، ولی علت و سبب افعال [به‌طوری که ارادۀ انسان در انجام فعل نقشی نداشته باشد] نشده‌است. پس باید گفت «تقدیر» مقابل «تسبیب» است.
4. آن‌چه گذشت در قرآن مورد‌اشاره قرار گرفته‌است. خداوند می‌فرماید: «أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَٰذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَٰذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَالِ هَٰؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا؛
ترجمه: هر‌كجا باشيد شما را مرگ درمى‌يابد، هر چند در بُرج‌هاى استوار باشيد. و اگر [پيشامد] خوبى به آنان برسد، مى‌گويند: اين از جانب خداست و چون صدمه‌اى به ايشان برسد، مى‌گويند: اين از طرف توست! بگو: همه از جانب خداست! [آخر ] اين قوم را چه شده‌است كه نمى‌خواهند سخنى را [درست] دريابند؟! (سورۀ مبارکۀ نسا، آیۀ شریفۀ هفتاد و هشت، ترجمۀ فولادوند).»
خداوند در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا؛
ترجمه: هر‌چه از خوبی‌ها به تو مى‌رسد از جانب خداست و آن‌چه از بدى به تو مى‌رسد از خود توست. و تو را به پيامبرى، براى مردم فرستاديم، و گواه بودن خدا بس است (سورۀ مبارکۀ نسا، آیۀ شریفۀ هفتاد و نُه، ترجمۀ فولادوند)».
[منافقان هنگامی که برایشان پیشامدی خوب و نیک پیش می‌آمد، می‌گفتند اين پیشامد و رخداد از جانب خداست و چون صدمه‌اى به ايشان می‌رسید، مى‌گفند اين از طرف پیامبر است.] خداوند این نگرش را رد کرد و فرمود تقدیر هیچ کاری از قدرت و هیمنه و سیطرۀ الهی خارج نیست، تقدیر همۀ امور به دست خدا و براساس حکم خداست و [گذشت که] «تقدیر» با «تسبیب» متفاوت و با آن
تغایر است. براساس این، تحقق خیر‌ها و نیکویی‌ها و حسنات به خداوند سبحان منتسب است و شر‌ها و کاستی‌ها و سیئات به انسان.
5. [همان‌طوری که تقدیر با تسبیب متفاوت و با آن متغایر است]، «تسبیب» با «سلطه» و «سیطره» و «خارج از قدرت و حکم الهی نبودن» نیز متفاوت است. «تسبیب» و «سببیت» به معنای محقق کردن فعل و صادر کردن فعل است در حالی که «سلطه» و «سیطره» و «خارج از قدرت و حکم الهی نبودن» و «تحت قدرت و سلطۀ الهی بودن» به معنای «خارج نبودنِ فعلِ انسان از نظم و قانون عمومی است، نظم و قانونی که در راستای اهداف خداوند است».
6. حضرت زینب کبری (سلام‌الله‌علیها) نیز در پاسخ به گستاخی و بی‌ادبی یزید، سلطه و هیمنه و احاطۀ الهی را یاد‌آور شد و در پاسخ به این گستاخی که: «خداوند با برادرت چه کرد»، فرمود: «ما رأيت إلا جميلا؛ جز زیبایی چیزی ندیدم.» مراد از «جمال» حُسن و زیبایی‌ای معمولی نیست، بلکه مراد نهایتِ گیرایی و کشش [به سوی حضرت حق] است. آری، آن‌چه یزیدیان در کربلا کردند شر محض بود، [ولی آن‌چه به خداوند منتسب است خیر و زیبایی و جمال است].
7. براساس آن‌چه گذشت روشن می‌شود که فقر و تنگدستی انسان‌ها و دیگر شرورِ عالَمِ هستی از سیطره و قدرت حضرت حق خارج نیست، ولی خداوند سبب فقر و شرور نیست و در‌نتیجه فقر و دیگر شرور به ساحت مقدس و منزه ایشان منتسب نیست. شرور و سیئات بر‌خاسته از کوتاهی‌های انسان یا جامعه یا دولت یا… است و تا خودشان نخواهند و تا خودشان اراده نکنند، چیزی تغییر نمی‌کند که خداوند فرموده‌است: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ؛
ترجمه: خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملتی) را تغییر نمی‌دهد مگر آن‌که آنان آن‌چه را در خودشان است تغییر دهند. و هنگامی که خدا ارادۀ سوئی به قومی (به‌خاطر اعمالشان) کند، هیچ چیز مانع آن نخواهد شد و جز خدا، سرپرستی نخواهند داشت (سورۀ مبارکۀ رعد، آیۀ شریفۀ یازده).»
8. آری، خداوند متعال به سبب رحمت واسعۀ خود، شرور و بدی‌ها و رنج‌ها و بلاها را برای بندگان ضعیف خود به خیر و خوبی و نیکویی و منفعت تبدیل می‌کند.
9. هر آفریده‌ای رزقی دارد و این رزق ابعادی مختلف دارد. گاهی رزق مخلوقی در گرو برخی اسباب و عوامل مادی یا معنوی است، همان‌طوری که رزق و روزی هر شخصی مرهون تلاش و کوششِ خودِ شخص است.
هر شخصی رزقی دارد و باید برای به‌دست آوردن آن تلاش کند، ولی سعی و تلاش شخص سبب و علت به‌دست آمدن رزق نیست، بلکه معدّی است که شخص را شایستۀ افاضۀ خداوند می‌کند. رزق وابستۀ افاضۀ خداوند است. رزق را خداوند افاضه می‌کند و کار و کوشش انسان را شایستۀ افاضه قرار می‌دهد به‌طوری که بدون تلاش و کوشش، شخص شایستگی دریافت فیض الهی را نخواهد داشت. و این سخن سخنی دقیق و عمیق و یکی از معانیِ «لا جبر و لا تفویض، بل أمر بین الأمرین» است. «لا جبر و لا تفویض، بل أمر بین الأمرین» به معنای مشارکت خدا و بندۀ خدا در انجام دادن و محقق کردن فعل نیست. خداوند در انجام دادن کار‌ها و محقق کردن مخلوقات به مشارکت و کمک و یاری کسی نیاز ندارد و با کسی مشارکت نمی‌کند. «لا جبر و لا تفویض، بل أمر بین الأمرین» به این معنی است که مخلوق با سعی و تلاش، آمادۀ دریافت فیض الهی می‌شود و براساس استعداد و قابلیت خود، خداوند به او افاضه می‌کند.
10. پس دریافت فیض الهی، خصوصاً فیوضات دنیوی، در گروِ سعی و تلاش و کوششِ شخص است. هر‌که ــ خصوصاً در دنیا ــ سعی و تلاش کند خداوند فیضش را به او ارزانی خواهد داشت، چه مؤمن باشد و چه کافر: «كُلًّا نُمِدُّ هَٰؤُلَاءِ وَهَٰؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا؛ و ما به هر دو فرقه (از دنیا‌طلبان و آخرت‌طلبان) به لطف پروردگارت مدد خواهیم داد، که لطف و عطای پروردگار تو از هیچ‌کس دریغ نخواهد شد (سورۀ مبارکۀ اسرا، آیۀ شریفۀ 20، ترجمۀ الهی قمشه‌ای)».
11. اما در‌مورد مرگ و میر در اثر فقر و نداری و گرسنگی، باید گفت که مرگ کودکان مستضعف و دیگر مستضعفان در اثر گرسنگی، از نظم عمومی خارج نیست، نظم عمومی‌ای که اهداف آفرینش را تأمین می‌کند. نظمِ عمومیِ آفرینش هر آفریده‌ای را به کمالش می‌رساند و این افراد (افراد مستضعفی که در اثر فقر می‌میرند، خصوصاً کودکان) نیز از این قاعده مستثنی نیستند. این افراد یا در همین دنیا به کمال خود می‌رسند و بعد می‌میرند یا به هنگام رجعت، حیاتی دوباره خواهند یافت و در دنیایِ مادیِ بعد از رجعت، به کمالشان خواهند رسید.
1. جان انسان‌ها محترم است، ولی احترام جان آدمی أ. امری ذو‌مراتب است و ب. دارای معانی مختلف و متعدد است.
2. «حرام بودن کشتن» و «واجب بودن نجات از هلاکت» و مرگ» و «واجب بودن جلو‌گیری از ضرر و زیان و آسیب» و «واجب بودن تأمین خورد و خوراک و پوشاک و مسکن» و… از معانی «حفظ جان انسان» است.
3. معنای اول برای همۀ انسان‌ها ثابت است، اعم از مسلمان و غیر‌مسلمانی که با مسلمانان در صلح است و سر جنگ و نزاع ندارد.
4. معنای دوم (نجات دادن جان انسان از مرگ) برای شخص مؤمن (شیعه) و غیر‌مؤمن مستضعف ثابت است و تعمیم آن برای افرادی غیر از دو مورد گفته‌شده محل اشکال است، خصوصاً با توجه به اینکه خود مریض از کمک کردن و احیای قلبی منع کرده‌است و کمک و احیای او برای خود پرستار منع قانونی دارد و موجب ضرر و زیان او می‌شود.
5. در‌نتیجه «وجوب نجات جان آدمی» منحصر در نجات مؤمن و نجات غیر‌مؤمنِ مستضعف است و دیگران را شامل نمی‌شود.
6. آری، نجاتِ جانِ مؤمن و نجاتِ جانِ غیرِمؤمنِ مستضعف واجب است، ولی اگر خود مریض از نجات و احیا منع کرده‌است و از سوی دیگر، اگر نجات و احیای او برای نجات‌دهنده (پرستارِ در فرض سؤال) تبعات قانونی سنگین داشته باشد که برای پرستار زیان‌بار و نا‌عادلانه باشد یا موجب جریمه با مبالغ زیاد و چشم‌گیر شود، در این صورت وجوبِ نجاتِ جان به‌کلی، خصوصاً در غیرِمؤمنِ مستضعف، ساقط می‌شود و لازم نیست پرستار بیمار را را، خصوصاً اگر غیرِمؤمنِ مستضعف باشد، نجات دهد.
7. اگر پرستار به احیای قلبی بپردازد و در اثر احیای قلبی آسیبی به استخوان‌های بیمار وارد شود، دیه و غرامت نخواهد داشت، چراکه در این غرض احیا‌گر (پرستار) محسن و نیکو‌کار است و راهی برای مؤاخذه و باز‌خواست نیکوکاران وجود ندارد: «مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ؛ بر نیکوکاران مؤاخذه‌ای نیست (سورۀ مبارکۀ توبه، آیۀ شریفۀ نود و یک)».
1. سقط جنین حرام است، ولی حرمت آن در حدِ حرمتِ سقطِ جنین در چهار ماه ابتدایی نیست.
2. [سقط جنین به‌طور کلی حرام است]، ولی حرمت آن دارای مراتب است به‌طوری که حرمت سقط جنین چهار‌ماهه شدید‌تر از حرمت سقط جنین سه‌ماهه است و حرمت سقط جنین سه‌ماهه شدید‌تر از حرمت سقط جنین دو‌ماهه است و حرمت سقط جنین دو‌ماهه شدید سقط جنین یک‌ماهه است.
3. وقتی چهار ماه جنین تمام و روح در آن دمیده شد، سقط آن مانند قتل یک انسان زنده است و دیۀ کامل دارد.
4. چه‌بسا بقای جنین و تولد آن موجب شود زندگی مشترک بین زوجین نیز مستحکم شود.
اشتغال به تدریس در مدرسۀ خصوصی با رعایت دو شرط جایز است:
1. با اجازۀ مدیر مدرسه باشد؛
2. در انجام وظایف در آن مدرسه کوتاهی نشود. البته ممکن است مدرسه در آینده وظیفه‌ای دیگر به معلم محول کند. او در انجام وظایف محتمله نیز نباید کوتاهی کند.
